«قدمگاه»، نسخه فالنامه تهماسبی، قرن دهم هجری

اطلاعات کلی

نگاره : «قدمگاه»

نسخه: فالنامه تهماسبی

کتابت و تصویرگری : ـــــــ

تاریخ تصویرگری : 1550-1560م / 930 -940ق

مکتب : قزوین

دوره : صفوی

جغرافیا : ایران

شیوه نقاشی : نگارگری _ نسخه خطی

محل نگهداری: موزه های هنر و تاریخ ژنو

……………………………………………………..

توصیف و شرح

این نگاره با توجه به قدمگاه‌های منسوب به امام رضا(علیه السلام) در نیشابور ترسیم شده‌است. آنچه احتمال صحت این امر را قوت می‌بخشد، اتفاقاتی است که بر اساس روایات شیخ‌صدوق، در زمان حضور امام(علیه السلام) در نیشابور در مناطقی هم‌چون محله فز، مربعه و رباط سعد رخ داده‌است و نگارگر طراحی، ترکیب‌بندی و نمادهای بصری را به‌طرز هوشمندانه و زیبایی در جهت القای مضمون به‌کار گرفته‌است.

موضوع نگاره در فضایی محراب‌گون، احتمالا با الهام از محراب زرین‌فام حرم امام رضا(علیه السلام) معروف به «محراب پیش‌رو» اجرا شده‌است و مدخلی زیبا برای ورود به نگاره را به‌نمایش گذاشته‌است، زیرا رنگ‌های کاربردی در آن با رنگ‌های درون نگاره هماهنگ می‌باشد و فضای محراب را به مضمون اصلی نگاره ـ قدمگاه ـ پیوند می‌دهد. آن‌چه در ابتدا توجه بیننده نگاره را به خود جلب می‌نماید، نقش پاهاست که نشان‌دهنده حضور یکی از اولیای الهی در این مکان می‌باشد که برای تاکید بر عظمت ولیّ‌خدا به‌صورت اغراق‌آمیزی به‌نمایش درآمده‌اند و حالتی نمادین و مقدس دارند و هم‌چون نقوش موجود در محراب به‌دقت با اسلیمی‌ها و ختایی‌هایی نقش‌پردازی و زرافشانی شده‌اند(احتمالا هنرمند برای تاکید بر عظمت جایگاه قرآن ناطق در میان مردم، این عنصّر شمایلی و نمادین از حضور امام را مانند قرآن‌ها با نقش‌مایه‌های تذهیب تزیین نموده‌است). تصور بر این است که نقش پاها با پنج انگشت نماد شیعی است که نشان دهنده اهمیت امامت دوازده امام است. با توجه به اسلیمی و گل‌های درون محراب و تجلی‌گاه امام ـ نقش پاها ـ به ظرافت و پیچیدگی نقوش کاربردی دوره صفوی می‌توان پی برد. رنگ اصلی نقش‌مایه‌های این نگاره زرد طلایی و لاجوردی است، ولی به‌دلیل کاربرد رنگ لاجوردی در محراب کناری و نماد پاها، غلبه رنگی با این رنگ است و پس از رنگ طلایی، قرمز شنگرف جلوه خاصی به نمود رنگ لاجوردی داده‌است.

بنابراین نشانی از پیوند امام با محراب ـ محل درخشش پرتو الهی و دروازه‌ای به‌سوی بهشت ـ  به‌زیبایی به‌تصویر کشیده شده‌است، زیرا امام به‌عنوان قبله عالم هستی با محراب نماد کعبه ـ قبله مسلمانان ـ ارتباط معناداری دارد. از مرکز سقف محراب، قندیل طلایی رنگی آویزان است و یک رحل با قرآن گشوده و شمعدان و صندوقچه‌های نگهداری قرآن نیز در صحن محراب همچون سایر اماکن مقدس شیعیان مشاهده می‌شود. ظاهرا ترسیم قرآن گشوده در اینجا نمادی از حضور قرآن ناطق یعنی امام هشتم(علیه السلام) است و ترسیم قندیل که جایگاه نور است، نیز اشاره‌ای به آیه 35 سوره نور دارد که چهارده معصوم(علیهم السلام) را انواری منشعب از نور الهی معرفی می‌نماید. ترسیم درختچه‌هایی در محراب نیز می‌توانند نمایی از بهشت را ارائه دهد که با حضور ائمه در هر جایی، آن مکان سرشار از خیر و برکت ـ گوشه‌ای از جنت ـ می‌گردد و یا این که محراب دروازه‌ای از بهشت است. در دو سمت نقش پاها و درون محراب دو نفر به قرینه ـ همچون قرینه‌نگاری در اکثر نگاره‌های فالنامه ـ در حال راز و نیاز و به نیت زیارت در این مکان حضور یافته‌اند. خارج از محراب و در پایین نگاره 6 نفر به قرینه در حال عبادت ایستاده‌اند و دست‌هایشان را در حین دعا بلندکرده‌اند. دو نفر نیز برای زیارت و ادای احترام و نزدیکی بیشتر به رب‌العالمین در حال سجده هستند. حالات حضار، نمایان‌گر این است که اینان کسانی هستند که درخواست و حاجتی دارند که برای طلب شفاعت از امام به درگاه الهی برای رفع گرفتاری‌هایشان به این مکان مقدس روی آورده‌اند. زیرا ولایت كلیه و مطلقه ائمه(علیهم السلام) همان‌طوركه در سلسله تكوین و ایجاد عالم اثر را دارد، در ناحیه صعود و وصول نیز ضرورت می‌یابد.

نگارنده: مرضیه علی پور