اطلاعات کلی
نگاره : «دجال»
نسخه: فالنامه تهماسبی
کتابت و تصویرگری : ـــــــ
تاریخ تصویرگری : 1550-1560م / 930 -940ق
مکتب : قزوین
دوره : صفوی
جغرافیا : ایران
شیوه نقاشی : نگارگری _ نسخه خطی
محل نگهداری: مجموعه هنرتركی در موزه هنر لس آنجلس كانتی
…………………………………………
شرح و توصیف
این نسخه به دستور شاهتهماسب اول در قرن 10 ه.ق تالیف شدهاست. در واقع این نسخه ترکیبی از نگارهها و متون است که روبروی یکدیگر قرارگرفتهاند و متون آن به شرح و پیشگویی تصاویر مربوطه میپردازد. فالنامه تهماسبی با توجه به مضامین شیعی و در مکتب قزوین نگارگری شدهاست. به دلیل اوراقشدن صفحات این فالنامه و پراکندگی صفحات آن در مجموعههای مختلف، به نام «فالنامه پراکنده» نیز مشهور است. این نسخه دارای ابعاد بزرگی میباشد و ابعاد اغلب نگاره های آن حدود (44 * 59 سانتیمتر) است. متن فالنامه تهماسبی به خط نستعلیق و به دست خوشنویس معروف قزوینی «مالک دیلمی» نگارش شدهاست. فالنامه تهماسبی موجود دارای 29 نگاره است، اما با بررسی فالنامههای تقلیدی از این نسخه میتوان دریافت نگارههای دیگری نیز در نسخه موجود بودهاند که به هر دلیل اکنون در دسترس نیستند.
احتمالا نگارگری برخی از تصاویر آن را آقا میرک و عبدالعزیز برعهده داشتهاند. از آنجاییکه این نسخه از جمله شاهکارهای نفیس پیرامون هنر شیعی است که بخشی از درونمایه آن را باورهای شیعه تشکیل دادهاست و روند شکلگیری آن بر اساس داستانهایی از معجزات قرآن و کرامات ائمهاطهار(علیهم السلام) میباشد، لذا نگارگران صفوی در مصورسازی روایات تشیّع توجه بیشتری مبذول نمودهاند.
در نگاره دجال (عیسی دروغین) متعلق به نسخه فالنامه تهماسبی، نگارگر صحنه خروج دجال و اغفال مردم را بهنمایش گذاشتهاست. دجال در مرکز تصویر سوار بر الاغ سپیدی ترسیم شده که زنگولهای بر گردن دارد، برای جلبتوجه و اعلام حضور دجال تا طرفدارانش به استقبالش بیایند. در پشت سر دجال فردی با لباس قرمز و پرچم سرخی در دست در حرکت است که به نظر میرسد به دلیل چهره سیاهاش ابلیس باشد که دجال تحت لوای وی به اغفال مردم میپردازد. بهنظر میرسد این بیرق نمایانگر همان پرچمی است که دجال علیه حضرت مهدی(عج الله تعالی فرجه) برمیافرازد. اطرافیان دجال با آلات موسیقی (ساز و طبل و … ) وی را همراهی میکنند و نگارگر بدینطریق خواسته این موضوع را بیان نماید که دجال با سرگرمیهای دنیوی مردم را به سمت خود جذب کرده و آنها را فریب میدهد، چنانچه اکثر اطرافیان وی (حتی ابلیس) دارای کلاه تزیینی مشابه کلاه دلقکها میباشد.
در پیشزمینه تصویر، فردی که دارای شاخ است در پی کاروان دجال به زمین افتاده است و ظاهرا چیزی از زمین بر میدارد. در قسمت فوقانی تصویر افرادی اعم از زن و مرد، پیر و جوان از منازل خود به نظاره کاروان دجال پرداختهاند و تمامی آنها با چهرههایی شاخدار ترسیم شدهاند و بدین ترتیب نگارگر خواسته چهره حامیان دجال را که اغفال شدهاند را بهنمایش بگذارد و ساختمانهای درون نگاره با نقوش اسلیمی و کاشیهای رنگارنگ تزیین شدهاست.
نگارنده: مرضیه علی پور