قرن چهارم هجری مشهور به قرن تشیع است. در این سده با افول اقتدار حامی اصلی مذهب تسنن یعنی خلافت عباسی، دولتهای مختلف شیعی بروز و ظهور یافته و نفوذ تشیع در اقصی نقاط مختلف جهان اسلام به وقوع پیوست. حکومت آل مسافر نیز در این دوره چهره نمود و با ابراز علائق و گرایشهای شیعی مروّج این مذهب در شمال و شمال غرب ایران گردید.
مسافریان سلسلهای از فرمانروایان دیلمی بودند که رابطه خویشاوندی با سلسله جستانیان داشتند. آنان حکومتی شیعی با گرایش اسماعیلی بودند که در سده چهارم هجری علاوه بر دیلم بر آذربایجان و نواحی شرقی ارمنستان مستولی گشتند. در قلمرو مسافریان مذهب اسماعیلیه تبلیغ میشد. شاخه دیلم این خاندان همزمان با حاکمیت رکنالدوله دیلمی، بر کف قدرت وهسودان بن محمد قرار داشت و دایره تصرف آنان تا زنجان، ابهر، سهرورد و بخشی از قزوین کشیده شد. وهسودان پس از قتل جستان و ناصر برادرزادگان خود به آذربایجان لشکرکشی کرده و حاکمیت آذربایجان به مرکزیت اردبیل را از آن خود ساخت.
وهسودان و برادرش مرزبان هر دو بر آیین اسماعیلی بودند؛ آنان تحت تاثیر داعیان اسماعیلی ری با رد ادعاهای سلسله فاطمیان مصر همچنان معتقد به مهدویت و رجعت محمد بن اسماعیل باقی مانده و با رهبران قرمطی در تماس بودند. اشاعه اندیشههای شیعی مانند مهدویت و انتظار قریب الوقوع بودن آن در دوره آلمسافر حتی باعث شد تا اعتقاداتی مردمی حول آن در این مناطق شکل گیرد. به عنوان نمونه ابودلف در سفرنامه خود چنین یاد کرده است که در منطقه «بَذّ» آذربایجان مکانی است به مساحت سه جریب که ساکنانش معتقدند هر که در آنجا حاجتی خواهد روا میشود و مردم در آن مکان انتظار ظهور مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) میکشند. گزارشهای مربوط به این آیین در قرون بعدی از یاقوت حموی و قزوینی نقل شده است.
اندیشههای شیعی خاندان مسافر در سکههای آنان جلوه کرده است. از فاکتورهای اصلی ضرب سکه فوق نشان دادن جایگاه امیرالمومنین علی (علیه السلام) در منظومه اندیشه شیعی با نقر شعار «علی خلیفة الله» است. سکه فوق را اگر نگوییم قدیمیترین، یکی از اولین ضرب سکهها با نام ائمه شیعه (علیهم السلام) و ابراز اعتقاد به مهدویت محمد بن اسماعیل است. دینارها و درهمهای بسیار کمیاب، هر دو با این طرح، از این فرمانروا که خود را «شمشیر خاندان رسالت» مینامد وجود دارد. پایتخت حکومت وی در ناحیه طارم دیلم بوده است. به نظر میرسد جلال آباد ضربخانهای در منطقه طارم باشد.
نگارنده: حسین محسنی