نام کاتب: الحسین بن محمد بن ابی الحسین
تاریخ کتابت: غرۀ ذیالحجة 696هـ (20 سپتامبر 1297م)
محل کتابت: ندارد
شمار برگهها: 587 صفحه
معرّفی نسخه: چند برگ ابتدایی نسخه افتادگی دارد و از مباحث منزوحات بئر آغاز می شود. نسخه به خط نسخ، کاغذ سمرقندی، عناوین به شنگرف و هر صفحه دارای 17 سطر است. رسم الخط نسخه بر اساس رسم الخط قدیم فارسی است که حروف «پ»، «چ» و «گ» را به ترتیب با حروف «ب»، «ج» و «ک» می نوشتند. به مانند تفسیر ابوالفتوح رازی، برخی عبارات و اصطلاحات مانند «ها گیرد» و «ها رسد» در آن به چشم می خورد. بسیاری از کلماتی که امروزه با حرف «د» نوشته می شوند در قدیم با «ذ» نوشته می شدند (مانند شوذ، بوذ، بایذ و …)؛ این نکته در این نسخه هم رعایت شده است.
ناسخ در پایان جلد اول برگه 155ر چنین مینویسد:
«تمام شذ مجلد اول از کتاب نافع فی غرۀ ذی الحجة سنة ست و تسعین فستمائة علی یدی اضعف عباد الله الحسین بن محمد بن ابی الحسن غفر الله له و لوالدیه و لمن قال آمین حامدا لله تعالی و مصلیا».
معرّفی کتاب: جعفر بن حسن حلی (معروف به محقّق حلی، 602-676 هجری قمری) را جزء پنج فقیه برتر شیعه میدانند. وی در حدود سال 660 هجری کتاب شرائع الاسلام را نوشت که از مهمترین کتب فقهی فتوایی شیعه به شمار میرود. محقّق حلی در شرائع الاسلام فقه را به چهار بخش عبادات، عقود، ایقاعات و احکام تقسیم بندی کرد و این تقسیم بندی تا به امروز نیز در بیان علمای شیعه پذیرفته شده است.
در دوران حیات محقّق حلی، چنین مرسوم بود که کتابهای پیشین را، خود نویسنده یا مؤلفان بعدی، خلاصه میکردند و در نتیجه کتابهای متعددی با عناوینی مانند «الخلاصۀ» یا «المختصر»، «المختار» آثار پیشین نوشته شد. محقّق حلی نیز پس از نگارش شرائع الاسلام، آن را تلخیص نمود و بر آن «المختصر النافع» نام نهاد. بعدها کتاب المختصر را در تألیفی جدید با عنوان «المعتبر فی شرح المختصر» شرح نمود. کتاب المختصر النافع از نظر حجم یک چهارم شرائع الاسلام است و رئوس مطالب فقه شیعه را در خود جای داده است.کتاب المختصر النافع در زمان حیات نویسنده توسط یکی از شاگردان او به فارسی ترجمه شد.
ترجمه کتاب المختصر النافع به فارسی در زمان حیات نویسنده و نسخهبرداری از آن تنها بیست سال پس از درگذشت نویسنده، دلیل بر نیاز فراگیر جامعۀ فارسی زبان ایران نسبت به این کتاب دارد، آن هم حدود 220 سال پیش از تشکیل دولت صفویه.
محل نگهداری نسخه: دانشگاه تهران، شماره 2407
نگارنده: محمدحسین افراخته