محمدحسین افراخته، عضو انجمن علمی موزه شیعه
در چند روز گذشته، بحثهای فراوانی در مورد اسارت دختر یزدگرد مطرح شده است. بسیاری از نویسندگان و صاحب نظران، بحثهای متقن و قابل توجهی را مطرح کردند. این نوشتار درصدد بحث تفصیلی در این زمینه نیست، تنها بر اساس شواهد سکهشناسی در کنار دیگر گزارشهای تاریخی موجود، نکاتی به طور مختصر بیان میشود. در ابتدا ذکر چند مقدمه لازم است.
مقدمۀ اول: دولت ساسانی سبک خاصی در ضرب سکههای خود داشتند. معمولاً در یک روی سکه آتشدان، ماه و ستاره و در روی دیگر سکه، سال، محل ضرب و نام پادشاه به همراه چهره او نقر میشد. در نقش چهرههای پادشاهان، معمولا جوانی و پیری پادشاه نیز به تصویر کشیده شده است. لذا میتوان سکهها را بر این اساس، تاریخگذاری کرد.
این سبک ضرب سکه، البته با برخی تغییرات، در میان مسلمانان تا زمان حکومت حجّاج بن یوسف نیز ادامه پیدا کرد و این سکهها به سکههای عرب – ساسانی مشهور هستند.
مقدمۀ دوم: یزدگرد سوم ساسانی در سال 632 میلادی و در سن 8 سالگی به تخت حکومت نشست. در زمان حکومت وی دولت ساسانی، به دلایل بههمریختگی سالشمارهای پیشین خود، این سال را به عنوان مبدأ تاریخ قرار دادند که به «سال یزدگردی» مشهور شد و در نامههای اداری خود از آن استفاده کردند. این امر در سکههای این دوره نیز نمود پیدا کرد و سال ضرب سکههای این دولت بر اساس همین سالشمار نیز انجام گرفته است.
مقدمۀ سوم: بنا به گزارشهای منابع تاریخی، حملۀ لشکر عمر در سال 14 هجری/635 میلادی، یعنی چهارمین سال حکومت یزدگرد سوم آغاز شد (طبری، تاریخ، ج 3، ص 480). شهر تیسفون (یا مدائن)، پایتخت دولت ساسانی، در سال 19 هجری قمری/642 میلادی و در نهمین سال حکومت یزدگرد اتفاق افتاد (طبری، تاریخ، ج 4، ص 49). در ادامه، دیگر شهرهای ایران نیز فتح شدند.
با اینوجود، یزدگرد سوم از لشکریان عمر گریخت و در اصطخر (شهری در استان فارس امروزین) ساکن شد و به حکومت خود ادامه داد. این شهر به دلیل وضعیت خاص خود که یک دژ مستحکم داشت، تسخیرناشدنی بود و لشکر عمر نیز نتوانست این شهر را فتح کند.
در نهایت، در زمان حکومت عثمان و در سال 30 هجری/650 میلادی، لشکریان وی به اصطخر حمله کرده و پس از خیانت لشکر یزدگرد، این شهر فتح شد (طبری، تاریخ، ج 4، ص 286). یزدگرد سوم فرار کرده و در سال 31 هجری/651 میلادی (بیست و یکمین سال حکومت) در شهر مرو به دست لشکریان عثمان کشته شد. (طبری، تاریخ، ج 4، صص 293-300).
پس از بیان این سه مقدمه، باید گفت که سکههای فراوانی از دوران حکومت یزدگرد سوم در اصطخر موجود است. سال شمار یزدگری در سکههای حکومت یزدگرد رعایت شده است. سکههایی با سالهای ضرب مختلف از او که در سالهای 1، 2، 4، 6، 7، 8، 10، 12، 13، 17، 19 و 20 موجود هستند. سال ضرب دیگر سکههای یزدگرد یا نقر نشده یا ناخوانا است. بنابراین باید گفت که یزدگرد ساسانی در دوران حکومت در اصطخر و پس از فتح اول ایران، باز هم به حکومت خود و به ضرب سکه ادامه داده است.
افزون بر آن، سکههای دوران یزدگرد سوم، مانند دیگر سکههای دوران ساسانی، تصویر او نقش شده است.
در سکههای سالهای 1 تا 6 (8 سالگی تا 13 سالگی یزدگرد) تصویر یک نوجوان نقر شده است. (تصاویر زیر به ترتیب از راست سکههای سالهای 1، 3 و 4 یزدگردی است)
در سکههای سالهای 10 تا 13 (17 تا 21 سالگی یزدگرد) تصویر مردی جوان اما بدون ریش و سبیل میباشد. (تصاویر زیر به ترتیب از راست سکههای سالهای 7، 8 و 10 یزدگردی است)
در سکههای سالهای 14 تا 20 (23 تا 28 سالگی یزدگرد) تصویر یک جوان با ریش و سبیل نقر شده است. (تصاویر زیر به ترتیب از راست سکههای سالهای 14، 16 و 20 یزدگردی است)
ضرب این سکهها نشان میدهد که حاکمیت یزدگرد در فاصلۀ میان دو حمله، همچنان ادامه داشته و قدرت وی تا بدان حد بوده که توانسته است به ضرب سکه نیز اقدام کند. برایناساس، میتوان گفت که سلسلۀ ساسانیان در دوران حکومت عثمان منقرض شده است، نه در زمان حملۀ لشکریان عمر.
در مورد اسارت دختر یزدگرد دو گونه گزارش در منابع تاریخی موجود است. در برخی منابع نقل شده دختر یزدگرد در زمان حکومت عمر اسیر گردیده و در برخی دیگر، اسارت را در دوران حکومت عثمان آوردهاند.
با توجه به سخنان پیشگفته، بسیار محتمل است که فرزندان یزدگرد نیز همراه پدر خود از تیسفون فرار کرده و در اصطخر ساکن شده باشند. این امر میتواند مؤیدی بر گزارشهای تاریخی اسارت دختر یزدگرد در دوران حکومت عثمان باشد. امری که این احتمال را تقویت میکند، سن دختر یزدگرد به هنگام اسارت است.
همانطور که گفته شد، فتح تیسفون در سال 19 هجری و در سن 17 سالگی یزدگرد اتفاق افتاده است. به نظر شما یزدگرد سوم ساسانی در چه سنی ازدواج کرده و صاحب دختر شده است؟ اگر فرض کنیم که یزدگرد در سن 15 سالگی ازدواج کرده و در همان سال صاحب دختر شده باشد، آن دختر به هنگام فتح تیسفون، حداکثر 2 ساله بوده است. به احتمال زیاد این دختر به هنگام فرار از تیسفون، همراه با پدر خود بوده است. بعدها در سال 31 هجری که سن او بین 10 تا 13 سال بوده، به اسارت در آمده است.
گذشته از آن، آیا دختر 2 ساله را میتوان به عنوان اسیر گرفته و سپس برای فروش به بازار آورد؟ آیا دختر 2 ساله را میتوان به ازدواج شخصی دیگر در آورد؟ آیا اصلاً دختر 2 ساله را برای ازدواج به شخص دیگری پیشنهاد میدهند؟!!!
بنابراین میتوان گزارشهایی که در آنها اسارت دختر یزدگرد را در سال 31 و در دوران حکومت عثمان گفتهاند، صحیح دانست. لذا ازدواج امام حسین علیه السلام با دختر یزدگرد سوم در همین سال یا بعد از آن اتفاق افتاده است.
پی نوشت:
دکتر شهیدی در کتاب زندگانی علی بن الحسین علیه السلام، پس از بیان اینکه امام سجاد علیه السلام در سال 37 یا 38 به دنیا آمدهاند، فتح ایران را در سال 18 دانسته و ازدواج امام حسین علیه السلام با دختر یزدگرد را در این سال گرفته است. در نهایت تولد امام سجاد علیه السلام پس از 20 سال را بسیار بعید دانسته و لذا معتقد است که اصل داستان جعلی است. اما اگر ازدواج امام حسین علیه السلام با دختر یزدگرد در سال 31 یا بعد از آن باشد، چندان بعدی در مورد تولد امام سجاد علیه السلام وجود ندارد.
