اطلاعات کلی
نگاره : روز داوری اخروی»
نسخه : فالنامه تهماسبی
کتابت و تصویرگری : ـــــــ
تاریخ تصویرگری : 1570م/948 ق
مکتب : قزوین
دوره : صفوی
جغرافیا : ایران
شیوه نقاشی: نگارگری _ نسخه خطی
محل نگهداری: موزه آرتور و ساکلر(موزه هنر دانشگاه هاروارد)
………………………………..
توصیف و شرح
این نسخه به دستور شاهتهماسب اول در قرن 10 ه.ق تالیف شدهاست. در واقع این نسخه ترکیبی از نگارهها و متون است که روبروی یکدیگر قرارگرفتهاند و متون آن به شرح و پیشگویی تصاویر مربوطه میپردازد. فالنامه تهماسبی با توجه به مضامین شیعی و در مکتب قزوین نگارگری شدهاست. به دلیل اوراقشدن صفحات این فالنامه و پراکندگی صفحات آن در مجموعههای مختلف، به نام «فالنامه پراکنده» نیز مشهور است. این نسخه دارای ابعاد بزرگی میباشد و ابعاد اغلب نگاره های آن حدود (44 * 59 سانتیمتر) است. متن فالنامه تهماسبی به خط نستعلیق و به دست خوشنویس معروف قزوینی «مالک دیلمی» نگارش شدهاست. فالنامه تهماسبی موجود دارای 29 نگاره است، اما با بررسی فالنامههای تقلیدی از این نسخه میتوان دریافت نگارههای دیگری نیز در نسخه موجود بودهاند که به هر دلیل اکنون در دسترس نیستند. احتمالا نگارگری برخی از تصاویر آن را آقا میرک و عبدالعزیز برعهده داشتهاند. از آنجاییکه این نسخه از جمله شاهکارهای نفیس پیرامون هنر شیعی است که بخشی از درونمایه آن را باورهای شیعه تشکیل دادهاست و روند شکلگیری آن بر اساس داستانهایی از معجزات قرآن و کرامات ائمهاطهار(علیهم السلام) میباشد، لذا نگارگران صفوی در مصورسازی روایات تشیّع توجه بیشتری مبذول نمودهاند.
نگاره حاضر بیانگر روز پاداش و جزا و داوری اخروی است. از همان ابتدا ترکیببندی نگاره، به شکلی نمادین بیانگر، برپایی عدالت و میزان در روز داوری است، بههمین دلیل، نیروی تعادل در ساختار ترکیببندی اثر غالب است، حتی فرشتهای که به شکلی نمادین ترازوی عدالت را در دستانش گرفته، از زاویه مقابل و با حالتی متقارن ترسیم شدهاست.
وجه نمادین دیگر در این نگاره، حضور شخصیتهای مقدس است که هالههای نورانی بر اطراف سر دارند. ایشان ائمه معصومین(علیهم السلام) و اولیای دین هستند.
پیامبر(صلی الله علیه و آله) در سمت راست تصویر نشستهاست و پرچم سبزی در پشت ایشان در اهتزاز است. علی(علیهم السلام) در مرکز تصویر، بین پیامبر(صلی الله علیه و آله) و دو فرشته ایستاده و همچون پیامبر(صلی الله علیه و آله)با هاله تقدس شعلهسان و چهره پوشیده مصور شدهاست و در حال گفتگو با رسول اکرم(صلی الله علیه و آله)میباشد، گویی با ایشان درباره نحوه داوری اعمال صحبت میکند. دو فرشته ایستاده، یکی اسرافیل است که صور را در دست خود گرفته و دیگری فرشتهای است که میزان اعمال را بر بالهای خود حمل مینماید. در پشت سر پیامبر(صلی الله علیه و آله)فردی ترسیم شدهاست که احتمال دارد حضرت سلمان باشد، زیرا ایشان یکی از برجستهترین صحابی پیامبر و علی(علیهم السلام) بودند و بر اساس روایتی حضرت پیامبر درباره وی میفرماید: «سلمان منا اهلالبیت».
بهدلیل اهمیت و جایگاه والای امامان معصوم(علیهم السلام)، در قسمت فوقانی نگاره، در جوار یکدیگر قرار گرفتهاند و از همه ایشان نمادینتر، ترسیم حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) است که به شکل نوری شعلهسان، ترسیم شدهاند. در ردیف پایینتر و در میانه تصویر، شخصیتهای ترسیم شده علاوه بر ملائک مقرب، شامل حضرت پیامبر اکرم و حضرت امیرالمومنین علی( علیهم السلام) هستند. ایشان به دلیل اهمیت و شان و مقام نسبت به سایرین که در پایین نگاره قرار گرفتهاند، در اندازه بزرگتر ترسیم شدهاند.
در ردیف پایین پیکرهای آدمیان با البسه و کفنهای سفید به نشانه رستاخیز و برانگیخته شده از گورها، ترسیم شده که برخی واژگون، برخی دیگر سر در گریبان و نادم و پشیمان و گروهی دیگر در حال محاجه با یکدیگر، در مقابل هم قرار گرفتهاند.
در سمت راست جبرئیل ایستاده و دست راستش بر روی چهرهاش به نشانه احترام قرار دارد. درست در کنار جبرئیل، گروهی از زنان نشستهاند که کفن بر تن دارند و هیچ تغییر چهرهای ندارند، مطمئنا این ها از مومنین هستند، کسانی که ایمان و اعمال درستشان ـ چیزی که در نامه اعمالشان نقل شده و آن ها آن را محکم در دست گرفتهاند ـ موجب رستگاری حتمی و نهایی برای آن هاست و گروهی که در سمت چپ نگاره ترسیم شدهاند، گناهکاران و کافران عازم جهنم هستند که ظاهرا از طریق انواع شیوههای تصویری مجسم شدهاند که شامل قبای سیاه، چهرهها و بدنهای خاکستری و سیاه، زبانهای متورم قرمز و سرهای حیوانی هستند. تقدیرهای این اشخاص از طریق ترجمه ظاهرهای خارجی آن ها و با تاکید کامل بر صورتهایشان مشخص شده است. این حالات گویای تصور نگارگر از متون قرآن و روایات در خصوص احوالات مردم در روز رستاخیز است.
نگارنده: مرضیه علی پور