اطلاعات کلی
نگاره: «فتح خیبر»
نسخه : آثارالمظفر
کتابت و تصویرگری : ـــــــ
تاریخ تصویرگری : قرن16م/ 10ق
مکتب : احتمالا قزوین – مشهد
دوره : صفوي
جغرافیا : ایران
شیوه نقاشی : نگارگری _ نسخه خطی
محل نگهداری: موزه چستربیتی
…………………………………….
شرح و توصیف
«آثارالمظفر» نظامالدین استرآبادی مثنوی فارسی است که در زمان حکومت شاهاسماعیل اول، در دو دهه اول قرن 16م، سروده شدهاست. بخشهای مقدماتی آن شامل توصیف حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) و نور ایشان و چگونگی انتقال این نور به امامان(علیهم السلام) میباشد.(1)
نسخههای متعددی از آثارالمظفر در موزههای مختلف جهان وجود دارد که 4 نسخه از آن در این مجموعهها وجود دارد: موزه چستربیتی، کتابخانه عمومی سنتپترزبورگ، کتابخانه استانبول و کتابخانه رضا در رامپور هند. نسخه آثارالمظفر موجود در موزه چستربیتی دوبلین در 974 هجریقمری/ 1567 میلادی کامل شدهاست و احتمالاً نگارههای آن متعلق به مکتب قزوین – مشهد هستند. اين نسخه به قطع رحلی (26 * 8/ 17 سانتی متر) و همانند نسخ دوره صفوی از سبک متداخل شعر و نگاره بهره بردهاست و بخشهایی از شخصیتهای نگارهها از کادر خارج شدهاند. عناصر بصری نگارهها دقیقا بازتابی از اشعار موجود آنها میباشند که بهصورت چهارستونی در بالا و پایین تصویر به خط نستعلیق کتابت شدهاند.
مضمون نگاره «فتح خیبر» به جایگاه ویژه حضرت علی(علیه السلام) در میان سرداران سپاه اسلام و جنگجویان زمان خود میپردازد. این واقعه نزد شیعیان از جایگاه و عظمت ویژهای برخوردار است. این نگاره صحنه معجزهآسا و عمل فوقانسانی علی(علیه السلام) را در حال از جای کندن درب خیبر را نشان میدهد. در مرکز تصویر حضرت علی(علیه السلام) با لباس رزم و عمامه و روبند سپید و هاله شعلهسان بهنمایش درآمدهاند، درحالیکه ایشان درب قلعه قموص را با یک دست کندهاند.
در مقابل قلعه و در سمت راست نگاره حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) با جامه رزم و عمامه سبزرنگ و روبند و هاله شعلهسان، نظارهگر دلیری و شجاعت علمدار لشکرخویش سوار بر اسب میباشد. در کنار ایشان نیز اسبی بدون سواروجود دارد که احتمالا اسب امام علی(علیه السلام) میباشد. در دست راست پیامبر(صلی الله علیه و آله) علم بیرقی وجود دارد که ظاهرا پرچم آن مشاهده نمیگردد، ولیکن نوک آن از کادر نگاره خارج شدهاست. احتمالا کتیبههای اشعار فوقانی نگاره بر روی آن کتابت شدهاند و مانع از نمایش آن گشتهاند. بر اساس «حدیث رایت» حضرت علی(علیه السلام) که علمدار این جنگ هستند، احتمالا در حین حمله به سمت دژ خیبر، بیرق را به دست پیامبر(صلی الله علیه و آله) دادهاند.
در ماجرای فتح خیبر، روزهای اول و دوم سپاه اسلام به سرکردگی خلیفه اول و دوم برای فتح قلعه خیبر اقدام کردند، اما موفق نشدند تا پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمودند: «فردا پرچم را به دست کسی میسپارم که خدا و پیامبرش را دوست میدارد و خدا و پیامبرش هم او را دوست میدارند، باز نمیگردد مگر آن که خداوند به دست او پیروزمان خواهد کرد.(2) کسی احتمال نمیداد منظور پیامبر(صلی الله علیه و آله)، امیرالمؤمنین(علیه السلام) باشد، چون ایشان در آن ایام مبتلا به چشم درد شدیدی شدهبودند و اصلاً نمیتوانستند حرکت کنند.
نگارنده: مرضیه علی پور
پی نوشت:
.1Gruber, Christiane, “Curse signs”, Locating Hell in Islamic Traditions,. Publisher, Berill(2016): Vol.119. pp 297 – 335
ابنهشام، عبدالملک بن یوسف، السیرهالنبویه، تصحیح مصطفی السقا، ابراهیمالابیاری و عبدالحفیظ شلبی، بیروت: دارالوفاق، 1375ق، ج3، صص349-350.