اطلاعات کلی
نگاره : «معراج»
نسخه : فالنامه دکن
کتابت و تصویرگری : ـــــــ
تاریخ تصویرگری : 988-1008ق /1610- 1630م
مکتب : گلکنده
دوره : قطب شاهیان
جغرافیا : هند
شیوه نقاشی : نگارگری _ نسخه خطی
محل نگهداری : مجموعه خصوصی خلیلی
…………………………………………………………………………
توصیف و شرح
قطبشاهیان نیز از ابتدا درصدد تبلیغ مذهب تشیع بودند و این موضوع در دوره سلطان محمدقطب شاه تشدید و تثبیت گردید. فالنامه دکن (1610- 1630م) با توجه به مضامین شیعی، در اوایل قرن 11 ه.ق و احتمالا در مکتب نقاشی گلکنده نگارگری شدهاست. این نسخه ترکیبی از نگارهها و متون است که روبروی یکدیگر قرار گرفتهاند و نگارهها معرف عنوانشان هستند و متون آن در سمت چپ به خط ثلث و نستعلیق در 9 سطر به شرح و پیشگویی تصاویر مربوطه میپردازد. نگارهها در صفحه سمت راست آن میباشند و عنوان ثانویهای نیز به نستعلیق در زیر آنها به تاریخ متاخرتر نگاشته شده و در صفحه مقابل آن، عنوان نگاره و شرح مختصری از صحنهای که ترسیم شده وجود دارد. این نسخه با 36 نگاره دارای ابعاد بزرگی میباشد و اندازه صفحات آن 41 * 28.4 سانتیمتر است. نگارهها در قاب هایی به ابعاد 30.5 * 21 سانتیمتر ترسیم شدهاند. این فالنامه یکی از چند فالنامه تقریبا کامل است که از فالنامههای باقیمانده رونویسی شدهاست. تنها دیباچه اول کتاب دارای دو نگاره در صفحات چپ و راست میباشد. حدود یازده عدد از نگارههای فالنامه دکن مضمون کاملاً شیعی دارند و سایر نگارهها بر اساس داستانهایی از پیامبران برگرفته از قصصالانبیاء کسایی، گزیدهای از افسانهها یا داستانهای یهودیان، مسیحیان و مسلمانان، بخشهایی از زندگانی حضرت رسول(صلی الله علیه و آله)، تعدادی از داستانهای خمسه نظامی و کارهای معجزه آسای صوفیان مصوّر شدهاند.
در این نگاره، حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) در حالی که چهره مبارکش با روبندی پوشیده شده و هالهای شعلهسان بر گرد چهرهشان هست سوار بر براق در میان خیل فرشتگان و به راهنمایی جبرئیل در آسمانها بر فراز مسجدالاقصی در حال عروج است. برخی از فرشتگان در حال ریختن مجمّرهایی از نور به سر حضرتاش هستند و همگی دایرهوار اطراف پیامبر(صلی الله علیه و آله) را فراگرفتهاند. در این نگاره پیامبر(صلی الله علیه و آله) با عمامه سحاب بر سر و قبایی بر تن نمایش داده شدهاست و در حالتی ترسیم شدهاند که بهنظر میرسد در حال گفتگو با فرشتهای در پشت سرشان هستند.
در این نگاره براق دارای سر انسانی با تاج صفوی میباشد و حرکت رو به جلو و بالای او نشانی از قرب حق و رشد معنوی است. چهره اکثر پیکرههای موجود در این نگاره بهصورت سه رخ بهنمایش درآمدهاند. جبرئیل با تاج صفوی بر سر و بیرق سبز رنگی با نقوش طلایی در دست به راهنمایی رسول الله(صلی الله علیه و آله) میپردازد. عنصر شاخص پرچم راس دیرک آن است که همچون علم های مرسوم در دوره صفویه بهنمایش درآمده و معرف بیرق هدایت و ولایت میباشد. از این رو، این عنصر تصویری وجهی نمادین دارد. همچنین در این نگاره دو فرشته قرآنهایی به رنگهای طلایی و سبز در دست دارند و پشت سر پیامبر(صلی الله علیه و آله) در حرکتند.
در این تصویر پیامبر(صلی الله علیه و آله) سوار بر براق در میان خیل فرشتگان و ابرهای پیچان و گسترده بر فراز مسجدالاقصی بهنمایش درآمدهاست و طرح سادهای از مسجد و منارهها و صحن مسجدالاقصی با کاشیکاریهای ظریف و رنگارنگ مشاهده میگردد. نگارگر از ابرهای مواج سفید و طلایی استفاده برده و کهکشانهای دوردست بهصورت لکههایی طلایی رنگ و مدوری سرتاسر نگاره را پوشاندهاند که نشاندهنده مسیری است که پیامبر(صلی الله علیه و آله) از آنها عبور کردهاست تا به فضای بیکران رحمت الهی پیش برود و به عرش الهی برسد.
نگارنده: مرضیه علی پور