«نجات مردم دریا توسط امام رضا(علیه السلام)»، نسخه فالنامه تهماسبی، قرن دهم هجری

اطلاعات کلی

نگاره : «نجات مردم دریا توسط امام رضا(علیه السلام)»

نسخه : فالنامه تهماسبی

کتابت و تصویرگری : ـــــــ

تاریخ تصویرگری : 1560م/938 ق

مکتب : قزوین

دوره : صفوی

جغرافیا : ایران

شیوه نقاشی: نگارگری _ نسخه خطی

محل نگهداری: موزه لوور

………………………………………………….

توصیف و شرح

این نسخه به دستور شاه‌تهماسب اول در قرن 10 ه.ق تالیف شده‌است. در واقع این نسخه ترکیبی از نگاره‌ها و متون است که روبروی یکدیگر قرارگرفته‌اند و متون آن به شرح و پیشگویی تصاویر مربوطه می‌پردازد. فالنامه تهماسبی با توجه به مضامین شیعی و در مکتب قزوین نگارگری شده‌است. به‌ دلیل اوراق‌شدن صفحات این فالنامه و پراکندگی صفحات آن در مجموعه‌های مختلف، به نام «فالنامه پراکنده» نیز مشهور است. این نسخه دارای ابعاد بزرگی می‌باشد و ابعاد اغلب نگاره های آن حدود (44 * 59 سانتی‌متر) است. متن فالنامه تهماسبی به خط نستعلیق و به دست خوشنویس معروف قزوینی «مالک دیلمی» نگارش شده‌است. فالنامه تهماسبی موجود دارای 29 نگاره است، اما با بررسی فالنامه‌های تقلیدی از این نسخه می‌توان دریافت نگاره‌های دیگری نیز در نسخه موجود بوده‌اند که به هر دلیل اکنون در دسترس نیستند. احتمالا نگارگری برخی از تصاویر آن را آقا میرک و عبدالعزیز برعهده داشته‌اند. از آنجایی‌که این نسخه از جمله شاهکارهای نفیس پیرامون هنر شیعی است که بخشی از درون‌مایه آن را باورهای شیعه تشکیل داده‌است و روند شکل‌گیری آن بر اساس داستان‌هایی از معجزات قرآن و کرامات ائمه‌اطهار(علیهم السلام) می‌باشد، لذا نگارگران صفوی در مصورسازی روایات تشیّع توجه بیشتری مبذول نموده‌اند.

در ردیف پایین و در میانه این تصویر، امام رضا(علیه السلام) را در حال کمک به مردم سراسیمه و پراکنده در دریا نمایش می‌دهد که در چنگال دیو وحشتناکی گرفتار شده‌اند. ایشان با لباس سبز و فاخر سوار بر اسبی آبی رنگ با زینی تشریفاتی و شمشیری بر کمر مبارک و نیزه‌ای در دست در مقابل دیوی شیطنت‌آمیز و غیرعادی ترسیم گشته‌است. لباس حضرت رضا(علیه السلام) با توجه به ایمان و اعتقاد ذاتی‌اش به رنگ روحانی سبز است که قرآن کریم این رنگ را رنگ بهشتی می‌داند و در این‌جا نماد دسترسی به قرب الی‌الله است.(بقره/138). جامه زیرین ایشان به رنگ سرخ است که همانند جامه زیرین حضرت علی(علیه السلام) در نگاره فتح خیبر، می‌تواند حاوی معنایی نمادین باشد. به نشانه عشق الهی توام با جنگاوری، چهره حضرت با پوششی سفید و هاله‌ای شعله‌سان احاطه شده و در حالی‌که نیزه را به شکم دیو بزرگ و نارنجی رنگ با چهره‌ای خشمگین فروکرده، مشاهده می‌گردد. این موجود خیالی با زیورآلاتی هم‌چون گردنبند، بازوبند و خلخال طلایی آراسته شده‌است. زیورآلات در کنار رنگ نارنجی متمایل به قرمز، به شکلی نمادین بیان‌گر جاذبه تمایلات زمینی و علائق دنیوی، تهاجم و بیان‌کننده هیجان و شور است که نمادی از وسوسه شیطانی است و تقریبا تنها رنگ گرم کل این نگاره است. بنابراین رنگ نارنجی تمام توجه بیننده را جلب می‌نماید.

تاکید بر دو شخصیت اصلی و عدم دقت در ترسیم سایرین به‌دلیل تاکید بر مضمون اصلی نگاره است که مبارزه امام رئوف با دیو برای نجات مردم می‌باشد. افراد وحشت‌زده، سراسیمه و عریان دنبال پناهگاه هستند و از حضرت کمک می‌طلبند. در این نگاره نیز از قاعده پرسپکتیو مقامی استفاده شده و پیکر امام رضا(علیه السلام) بزرگ‌تر از مردم در حال غرق شدن ترسیم شده و این به دلیل اهمیت و شان و مقام ایشان نسبت به سایرین می‌باشد.(1)

نگارگر از حیث تصویری برای نمایش مفهوم توسل به امام، جهت رهایی از دست دیو، یکی از افراد را در حالتی که دست به نعلین و رکاب اسب حضرت می‌ساید و طلب کمک می کند، نشان داده‌است. عده‌ای نیز در حین گریز از دست شیطان دیوصفت، به سمت امام رئوفی که عنایت و لطف ویژه‌ای بر مبتلایان و بیچارگان دارد و در این مهربانیش کوچک‌ترین ناملایمتی دامن‌گیر آنها نمی‌شود، پناه می‌برند و متحیرانه به مبارزه امام رضا(علیه السلام) با دیو می‌نگرند.

در نگاره، نمایی از صخره‌ها و طبیعت سرسبز و پرشکوفه به شیوه مکتب قزوین مشاهده می‌شود که در تقابل با دریای سهمگین می‌تواند نمادی از ساحل نجات باشد. به‌خصوص آسمان طلایی‌رنگ که نمادی از خجستگی و نور است، می‌تواند بیان‌گر نتیجه این نبرد نیز باشد که همانا غلبه خیر بر شر است. اگرچه این گونه طراحی در اکثر نگاره‌های این مکتب دیده می‌شود، اما وجود آسمانی طلایی با ابرهای سفید و صورتی را می‌توان نشانی از رحمت الهی نیز تصور نمود هم‌چنان‌که درخت شکوفه زیبای پشت سر دیو، می‌تواند نشان از امید و رسیدن به حیات و تولدی دوباره پس از غلبه بر دیو و عبور از آن باشد. با احتساب این معانی احتمالا این دیو دهشتناک را می‌توان نمادی از زندگی دنیوی و نفس اماره نیز تصور نمود که مردم را به ضلالت می‌کشاند. زیرا در بخشی از نگاره، موجودی افسانه‌ای که زن و مردی بر آن سوارند و در حالی‌که بقیه در حال فرار از دست دیو هستند، آنها شادی‌کنان به سمت وی می‌روند بدون دانستن خطری که از جانب وی آنها را تهدید می‌کند.

نگارنده: مرضیه علی پور

پی نوشت:

(1).  ر.ک. مهدی‌زاده، علیرضا، نقش اندیشه شیعه در پیدایی فالنامه‌تهماسبی. رساله دکتری دانشکده هنر های زیبا دانشگاه تهران، 1392ش.