اطلاعات کلی
نگاره : «امام علی(علیه السلام) بعداز ضربتخوردن توسط ابنملجم در مسجدکوفه»
نسخه: حدیقهالسعداء
کتابت و تصویرگری : ـــــــ
تاریخ تصویرگری : قرن16م / 10ق
مکتب : ـــــ
دوره : صفوی/ عثمانی
جغرافیا : ایران/ عثمانی
شیوه نقاشی : نگارگری _ نسخه خطی
محل نگهداری: موزه بریتانیا
………………………………………………………
توصیف و شرح
نسخه حدیقهالسعداء نثری ترکی از روضهالشهداء است که توسط فضولی بغدادی تالیف شدهاست. اصل کتاب «روضهالشهداء» اثر كمالالدين حسين بن علي واعظ كاشفي(متوفي910ه.ق) ميباشد که به دستور سيد مرشدالدين عبداللَّه معروف به سيد ميرزا داماد سلطان حسين بايقرا سروده شده که شامل ده باب است كه به حالات انبیا و اولیا و خاندان عصمت و طهارت اختصاص دارد و باب هفتم تا دهم این كتاب به حوادث و وقایع كربلا اختصاص یافته و یک خاتمه دارد. از این کتاب نسخ متعددی در موزههای مختلف جهان وجود دارد که از آن جمله می توان به نسخه حاضر اشاره نمود.(1)
مضمون این نگاره در قالبی مستطیلی به شکل قاب در قاب جهت نمایش دو فضای داخل و خارج ترسیم شدهاست. بخش اصلی این تصویر به زمانیکه حسنّین(علیهما السلام) بر بالین پدر حاضر شدهاند، اختصاص دارد. بعد از اینکه فرق مبارک امیرالمومنین علی(علیه السلام) در محراب عبادت توسط ابنملجم شکافتهشد و ندای جبرئیل پشت عالم را لرزاند و مردم کوفه متوجه شدند که محراب با خون علی(علیه السلام) رنگین شده و حسنّین(علیهما السلام) سراسیمه به سمت مسجد دویدند. در قاب سمت راست و در مرکز آن، امام علی(علیه السلام) با جامه سبز و عبای سرخ فام مایل به قهوهای بر تن و عمامه سپید بر سر، با پیشانی خونآلود، هاله شعلهسانی بر گرد چهرهاش مشاهده میگردد. ظاهرا احوال امام علی(علیه السلام) از شدت جراحت بهقدری نامساعد است كه توان نشستن ندارد و فردی حضرت را از پشت نگهداشته تا ایشان با حسنّین(علیهما السلام) صحبت نمایند. حتی زمانیکه بعد از ضربت عدهای از مردم خواستند امام را بلند کنند تا به نمازش ادامه دهد، آن حضرت توان ایستادن نداشت و نماز را نشسته تمام کرد و از شدت زخم و زهر بیهوش شد. در سمت چپ وی نیز حسنین(علیهما السلام) نشستهاند، امام حسن(علیه السلام) جامه سبز نقشدار بر تن و عمامه سبزرنگ بر سر و هاله شعلهسان بر گرد چهرهاش دست راستش را بر شانه و دست چپش را بر دست پدر نهاده و در حال دلجویی از ایشان است و امام حسین(علیه السلام) نیز با جامه قرمز و عمامه مشکی در حال پاککردن اشکهای خود نگران احوال پدر میباشد. در اطراف این سه نفر جمعیتی اعم از پیر و جوان حلقه زدهاند و برخی از آنها در حال گریه و زاری و برخی بر سر خود میزنند و همگی در حال نظاره آنها میباشند. در مقابل ولیّ خدا و در پیشزمینه این قاب دو نفر نشستهاند و در حال گفتگو میباشند که یکی از آنها تسبیحی در دست دارد.
در بیرون قاب داخلی، و در پایین نگاره ابن ملجم با لباس سرخفام کدر و چهرهای سیاه، در بین افرادی قرارگرفته، گویا دستانش از پشت بسته شده و نفر سمت چپ وی، چماقی سیاه رنگ را بلند کرده و با حالت تهاجم بر بالای سر او قرارداده، از پشت سر نیز، مردی با چوب بر سر مرد که دستار سفید رنگش نیز، بر زمین افتاده، میکوبد. مرد غلاف شمشیری سیاهرنگ را بر کمر بسته و به جلو رانده میشود. در ردیف دوم، سه نفر قراردارند که یکی از آنها در حال گریهکردن است و دو نفر دیگر با حالت تعجب به ماجرایی که در قاب سمت چپ رخ میدهد، نگاه میکنند. ظاهرا آنها جلوی درب ورودی ایستادهاند. در بالای فضای بیرونی و در میان آذینهای کاشیکاری که براساس گرهبندیهای ششضلعی تزیین شدهاست، پنجرهای تعبیهشده که از میان آن زنی با چادر و روبند سفید، نظارهگر واقعه است. این صحنه در محراب مسجدی ترسیم شدهاست که این افراد مقدس در آن نشستهاند و قندیلی طلایی نیز از سقف محراب آویزان است. قسمتهای مختلف محراب با کاشیهای متنوع که غالبا بر اساس گرهچینی ششضلعی و یا چهارضلعی طراحی شده، زینت یافتهاست. زمینه اثر نیز کرم رنگ است و دو کتیبه در بالا و پایین نگاره وجود دارد. درون کتیبهها به زبان ترکی بخشی از واقعه نگاشته شدهاست.
ترسیم امام علی(علیه السلام) در محراب مسجد، دقیقا یادآور محل ضربتخوردن ایشان میباشد و ترسیم قندیل طلایی رنگی از مرکز سقف محراب میتواند اشارهای به امام علی(علیه السلام) باشد، زیرا قندیل که جایگاه نور است، اشارهای به آیه 35 سوره نور دارد که چهاردهمعصوم(علیهم السلام) را انواری منشعب از نور الهی معرفی مینماید که بهدلیل ولایت بر مردم در امتداد ولایت پروردگار، بشریت را به صراط مستقیم رهنمون میگردند.
نگارنده: مرضیه علی پور
پی نوشت:
1. دو نسخه در کتابخانه ملی بریتانیا با 11 و 15 نگاره، یک نسخه در موزه اسلامی استانبول با 13 نگاره، یک نسخه در موزه بروکلین نیویورک با 9 نگاره و یک نسخه در کتابخانه ملی پاریس با 13 نگاره (ص19/ مکتب نگارگری بغداد با تاکید بر مضامین شیعی/ شایسته فر/ش10/1388/ مطالعات هنر اسلامی)، نسخه موجود در کتابخانه ملی اسرائیل با 6 نگاره، نسخه موجود در کتابخانه موزه هاروارد با 9 نگاره می باشند.