اطلاعات کلی
نگاره : «بهشتیان و دوزخیان»(اصحاب اعراف)
نسخه : گلچین اسکندر سلطان
کتابت و تصویرگری : کتابت محمودالحسینی و حسنالحافظ، تصویرگر نامشخص.
تاریخ تصویرگری : 1410- 1411 م/ 813- 814 ق
مکتب : شیراز
دوره : تیموری
جغرافیا : ایران
شیوه نقاشی : تک نگاره
محل نگهداری: گلبنکیان لیسبن
…………………………………………………………………………………..
توصیف و شرح
نسخه «گلچین اسکندر سلطان» دارای 34 نگاره و 444 برگ (با ابعاد 15*24/24سانتیمتر) در دو جلد است. جلد نخست آن ابیات معنوی و آموزنده به نظم و در دو قسمت متن اصلی و حاشیه تزئینی، به همراه چهار لچکیهای تزئینی در گوشه حاشیهها، بوده و متشکل از برگزیده اشعار شاعرانی چون نظامی، عطار، سعدی، جلالالدین مولانا رومی و مولانا جمالالدین سلیمان است. کاتب این نسخه محمود بن مرتضیالحسینی و حسنالحافظ می باشند. نسخه موجود در لیسبن دارای 441 برگ در دوجلد است: جلد اول به نظم (برگهای 1- 234) و جلد دوم به نثر (برگهای 235- 441). اندازه هر برگ (18 *27 سانتی متر) و اندازه فضای نوشتار(15*24 سانتی متر) است. هر دو جلد شامل متن اصلی و حاشیه است که حاوی مطالب مجزایی هستند. مهمترین تفاوت این دو جلد در صفحهآرایی آنهاست که متن اصلی جلد دوم تک ستونی و در جلد اول به صورت پنج ستونی طراحی شده است.(3) این نسخه به سفارش اسکندر سلطان بن عمر شیخ بن تیمور از حامیان هنر و تهیهکننده نسخ خطی خاندان تیموری است.
نگاره دوصفحهای «بهشتیان و دوزخیان» نسخه گلچین اسکندرسلطان، یکی از نگارههای دوره تیموری با مضمون شیعی است. با توجه به ویژگیهای نگاره، اثر مذکور میتواند، از آثار متقدم دوره تیموری باشد که نشانههای آمیخته با باورهای شیعی در آن پدیدار است. اسکندرسلطان اهل تصوف بوده و از صوفیگری پیروی میکرده و مشوقی برای نشر کتب مذهبی محسوب میشد و در نهایت نیز به مذهب شیعه گرایش یافت. این نگاره همچون برخی از نگارههای این نسخه دارای کمپوزیسیون دوصفحهای بوده و جزو اصیلترین نگارهها محسوب میگردد که صحنهای از قیامت که انسانها برای حسابرسی اعمال و پاداش و جزای متناسب با اعمالشان جمع میشوند و گواهانی وجود دارند که شاهد اعمال ما بوده و در صحرای محشر شهادت میدهند را بهنمایش گذاشتهاست.
در این نگاره حضرات پیامبر، علی و حسنین علیهم السلام در هالههایی از نور در بخش مرکزی تصویر بهشتیان از این نگاره دوصفحهای ترسیم شدهاند. نحوه پوشش همه آنها به یک شکل میباشد و حضرت رسول خطاب به افرادی که در نگاره روبرو حضور دارند، در حال گفتگو هستند و آنها دست استمداد به سمت ایشان و اهلبیت دراز کردهاند. فرشتهای در سمت راست پیامبر ایستاده و چهار فرشته دیگر در هالههای نور در حال پروازند و در قسمت پایین این نگاره عدهای از بهشتیان با یکدیگر درحال گفتگو هستند و از جهت نگاه و حرکات دستشان مشخص است که درباره مردمی که منتظر نتیجه داوری در روز جزا هستند، صحبت میکنند. اینها احتمالا پیامبران و اولیای الهی هستند که تشابه جامهها و نحوه عمامه بستنشان نمایانگر پیروی و متابعت ایشان از پیامبر و خاندان ایشان است. در نگاره صفحه روبرو که به نگاره جهنمیان مشهور است، در حالیکه نشانگر قسمتی از صحنه جهنم و اعراف است، در قسمت بالایی این نگاره، جهنمیان درحال طلب استمداد از پیامبر و اولیاالله هستند و عدهای که در قسمت پایین ترسیم شدهاند، احتمالا کسانی هستند که در اعراف منتظر مشخصشدن نتیجه اعمالشان هستند و از پیامبر، ائمه و اولیاالله که در اعراف حضور دارند، درخواست شفاعت و یاری دارند و تعدادی نیز به سجده افتادهاند.
نکته جالب توجه این است که این دو نگاره نسخه گلچین اسکندرسلطان مضمون آیات 49-46 «سوره اعراف»(یعنی صحنه اعراف و وضعیت افراد آنها) را بهخوبی بهنمایش گذاشتهاست و احتمالا نام این نگاره بایستی «اصحاب اعراف» نامگذاری شود.
نگارنده: مرضیه علی پور
پی نوشت:
(1). احمدپناه، سید ابوتراب و نظری زاده دهکردی، شیرین، پژوهشی برای معرفی جلد اول گلچین اسکندر سلطان 813 ه.ق متعلق به بنیاد گلبنکیان لیسبن پرتغال، هنرهای تجسمی 21، ش 4، 1395 ش، صص 38- 31.
(2). غیاثیان، محمدرضا و استورکنبوم، الیسه، نسخه ای شاهانه کتابت شده برای اسکندر بن عمر شیخ: گلچین محفوظ در موزه کالوست گلبنکیان، کتابخانه دانشگاه استانبول و موسسه تاریخ پزشکی ولکام، آینه میراث، ش67، 1399 ش، صص 55- 80 .
(3). همان، ص 66.