اطلاعات کلی
نگاره : «حضرت محمد صلی الله علیه و آله میان یارانشان در مسجد»
نسخه : حیرتالابرار
کتابت و تصویرگری : ــــ و تصویرگر منسوب به قاسم علی
تاریخ تصویرگری : 1485م/ 890 ق
مکتب : هرات
دوره : تیموری
جغرافیا : ایران
شیوه نقاشی : نگارگری_نسخه خطی
محل نگهداری: کتابخانه بودلین آکسفورد
………………………………………………………………………
توصیف و شرح
این نگاره از نسخه «حیرت الابرار» و مکتب هرات، مربوط به سال 1485م/ 890 ق و متعلق به دوره تیموری میباشد، که هم اکنون در کتابخانه بودلین آکسفورد نگهداری میشود. نسخه «حیرتالابرار» اثر امیر علیشیر نوایی نظیرهای بر مخزنالاسرار نظامی بهشمار میرود. نوایی نیز به شیوه نظامی، مثنوی خود را در 20 مقالت بر ساخته است و بر هر مقالت یك حكایت و ساقینامهای در دو بیت افزوده است. پیش از شروع به مقالتها، سرآغاز، تحمیدیه، 3 مناجات، 5 نعت، ذكر فضل نظامی و امیر خسرو، ذكر فضل جامی، دو پاره نظم در فضیلت سخن، ذكر فضل سلطان حسین بایقرا، سهپاره نظم عرفانی با عنوان حیرت و ذكر فضل خواجه بهاءالدین نقشبندی، آمده است.
در این نگاره حضرت رسول با لباس سبزرنگ و هاله شعلهسان بر گرد چهرهشان در مرکز تصویر ترسیم شدهاند. ایشان در مقابل محرابی که مزین به کتیبههای قرآنی است، نشستهاند و این کتیبهها شامل آیات 18 – 22 سوره جن هستند که بر مقام توحید و قرب الهی و حمد و ستایش دائمی او در مسجد و جایگاه عبادت اشاره دارند. در مقابل حضرت پیامبر و در مرکز نگاره، قرآن گشودهای بر روی رحل چوبی منبتکاری شده با عاج مشاهده میگردد که با پارچهای نقشدار پوشیده شده و هالهای نورانی آن را احاطه کرده است و در کنار رحل قرآن، عودسوزی قرار گرفته است. در سمت راست حضرت رسول دو نفر از اصحاب نشستهاند که اولین فرد، پیرمردی با لباس قهوهای است و در کنار وی مردی با جامه آبیرنگ و هر دو در حال استماع سخنان پیامبر هستند و در پشت آنها فردی سیاه چهره ایستادهاست که احتمال دارد، بلال باشد که در خدمت رسول خدا در مسجد حضور یافته است. در سمت چپ پیامبر دو نفر دیگر از یاران حضور دارند که یکی از آنها با لباس خاکستری در پای منبر نشسته و در حال کتابت است، احتمالا وی زیدبنثابت کاتب و یکی از یاران پیامبر باشد که ظاهرا آیاتی را که پیامبر قرائت فرموده اند، مینگارد و یا اینکه در حال نگارش نامهای برای رسول اکرم است. در کنار او فردی با لباس سبز رنگ نشسته و در پشت وی فردی شمشیر به دست ایستاده است. در مقابل حضرت پیامبر و جلوی نردهها، نیز چهار نفر دیگر از اصحاب در حال گفتگو با یکدیگر هستند.
احتمال دیگری نیز درباره هویت این افراد میتواند وجود داشته باشد، اینکه این چهارنفر که به پیامبر نزدیکترند و در دو جهت ایشان نشستهاند، خلفای راشدین باشند. احتمالا دو نفر سمت راست شیخین می باشند و دو نفر سمت چپ عثمان و جضرت علی هستند، زیرا بر اساس برخی گزارشات عثمان اولین کسی است که قرآن را جمعآوری نمودهاست، بنابراین این فرد کاتب را میتوان عثمان تصور نمود و کسی که با لباس سبزرنگ در کنار وی نشسته و فردی شمشیر به دست در پشت وی ایستادهاست، به احتمال زیاد امام علی، وصیّ رسول، میباشد که لباسش نیز در طیف رنگی، جامه پیامبر ترسیم شده است و آن فرد پشت سرشان نیز قنبر، غلام امیرالمومنین علی است.
در این نگاره حضرت رسول و اصحاب ایشان در فضای داخلی مسجدی با تمام جزییات تزیینی و کاشیکاریهای مشابه بناهای همزمان به نمایش درآمدهاند. هنرمند برای معرفی محل تشکیل مجلس رسولالله به ترسیم گنبد سبزرنگ با علامت «الله» بر فراز آن و کتیبهای بر پایه آن و نیز منبری منبتکاریشده پرداخته است. در این تصویر، علاوه بر کتیبههای محراب و گنبد، دو کتیبه شامل اشعار در قسمت فوقانی نگاره و یک کتیبه شعر 4 ستونی در بخش تحتانی آن مشاهده میگردد.
نگارنده: مرضیه علی پور