اطلاعات کلی
نگاره : «دست حضرت فاطمه(سلام الله علیها)» یا «علامت پنجه»
نسخه : فالنامه تهماسبی
کتابت و تصویرگری : ــــــ
تاریخ تصویرگری : 1570م/948 ق
مکتب : قزوین
دوره : صفوی
جغرافیا : ایران
شیوه نقاشی: نگارگری _ نسخه خطی
محل نگهداری: موزه توپقاپی سرای استانبول
…………………………………………………………
توصیف و شرح
این نسخه به دستور شاهتهماسب اول در قرن 10 ه.ق تالیف شدهاست. در واقع این نسخه ترکیبی از نگارهها و متون است که روبروی یکدیگر قرارگرفتهاند و متون آن به شرح و پیشگویی تصاویر مربوطه میپردازد. فالنامه تهماسبی با توجه به مضامین شیعی و در مکتب قزوین نگارگری شدهاست. به دلیل اوراقشدن صفحات این فالنامه و پراکندگی صفحات آن در مجموعههای مختلف، به نام «فالنامه پراکنده» نیز مشهور است. این نسخه دارای ابعاد بزرگی میباشد و ابعاد اغلب نگاره های آن حدود (44 * 59 سانتیمتر) است. متن فالنامه تهماسبی به خط نستعلیق و به دست خوشنویس معروف قزوینی «مالک دیلمی» نگارش شدهاست. فالنامه تهماسبی موجود دارای 29 نگاره است، اما با بررسی فالنامههای تقلیدی از این نسخه میتوان دریافت نگارههای دیگری نیز در نسخه موجود بودهاند که به هر دلیل اکنون در دسترس نیستند. احتمالا نگارگری برخی از تصاویر آن را آقا میرک و عبدالعزیز برعهده داشتهاند. از آنجاییکه این نسخه از جمله شاهکارهای نفیس پیرامون هنر شیعی است که بخشی از درونمایه آن را باورهای شیعه تشکیل دادهاست و روند شکلگیری آن بر اساس داستانهایی از معجزات قرآن و کرامات ائمهاطهار(علیهم السلام) میباشد، لذا نگارگران صفوی در مصورسازی روایات تشیّع توجه بیشتری مبذول نمودهاند.
پنجه که در این نگاره مشاهده میشود بهعنوان نماد «دست حضرت فاطمه(سلام الله علیها)» در جهان اسلام معروف است. شاید نگارش نام چهارده معصوم بر این علامت دست، باعث انتساب آن به حضرت فاطمه(سلام الله علیها) باشد، زیرا او ذریه پیامبر(صلی الله علیه و آله) و امیرالمومنین علی (علیه السلام) زوجه او و یازده نفر از ائمه معصومین از ذریه ایشان هستند. از سوییدیگر، موضوع و محتوای اثر بر اهمیت دوازده امام و بهطورکلی بر شخصیت امیرالمومنین علی(علیه السلام) نیز، تاکید دارد. پنچتن آلعبا که در اینجا بهصورت دستی با پنج انگشت بهنمایش درآمدهاست.
ترسیم این پنجه در عینحال میتواند اشارهای بر دست خیبرشکن امام علی(علیه السلام) داشتهباشد. دری که بهوسیله خیل کثیری از مردم جابجا میشد و علی(علیه السلام) بهتنهایی و با حول و قوه الهی از جا برکند و به گوشهای پرتاب نمود. این نمادی از قدرت و توانایی الهی امیرالمومنین علی(علیه السلام) است. در متن نسخه فالنامه نیز این علامت بهنام پنجه یا دست خیبرشکن علی(علیه السلام) نیز معرفی شدهاست، زیرا در سال 629م/7 ق، علی(علیه السلام) در قلعه خیبر را از جا برکند و خیبر فتح گردید. این فتح یکی از مهمترین پیروزیهای اوایل تاریخ اسلام میباشد. حادثهای که به شناخت امام علی(علیه السلام) بهعنوان قهرمان شجاعی که لیاقت جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) دارد، منجر شد.
با نمایش این دست در مقابل چشمهای که در پیشزمینه وجود دارد، نمادی از منصب ساقی کوثربودن امام علی(علیه السلام) را نیز میتوان تصور نمود و دو درخت سرو نیز اشارهای بر حسنین(علیهما السلام) میتوانند باشند. اشعار مقدماتی صفحه پیشگویی این نگاره ادعا دارد که این دست علی(علیه السلام) است که شکلی از نام خداوند باری تعالی را نشان میدهد. در حقیقت این یک نشان از دست خداوند است، بنابراین، این پنجه نمادی قدرتمند است که برای پیشگویی و نیز وسیلهای جهت درمان بیماران بهکار میرود.
این علامت دستی با پنج انگشت نمادی از خامس آلعبا، همچنین اشارهای بر آیه تطهیر دارد که در شان پنجتن نازل شدهاست. از اینرو، این نگاره میتواند در خصوص عصمت اهلبیت(علیهم السلام) محسوب گردد. همچنین از نماد خمسه در عَلَمهای دولتی و جنگی نزد صفویان و نزد عثمانیان رایج بوده است.
نگارنده: مرضیه علی پور