«زینب کذّابه و درندگان»، نسخه فالنامه تهماسبی، قرن دهم هجری

اطلاعات کلی

نگاره: «زینب کذابه و درندگان»

نسخه : فالنامه تهماسبی

کتابت و تصویرگری : ـــــــ

تاریخ تصویرگری : 1570م/948 ق

مکتب : قزوین

دوره : صفوی

جغرافیا : ایران

شیوه نقاشی : نگارگری _ نسخه خطی

محل نگهداری: موزه هنرهای زیبای بوستون

……………………………………….

توصیف و شرح

مضمون اصلی این نگاره بیان عظمت جایگاه ولایت و احاطه امام معصوم به امرالهی بر تمام موجودات و انسان ها اعم از حیات و ممات‌شان است و این‌که تعرض به این ساحت مقدس عواقب ناگواری را در پی دارد. احتمال دارد نگارگر با توجه به روایات شیخ صدوق درباره « نماز باران امام رضا (علیه السلام) و حاجب مامون » و «امام هادی (علیه السلام) و شعبده باز »(1) برای نمایش این درون مایه تحت تاثیر احادیث کتاب کشف الغمه به نقل از مطالب السوول، داستان «زینب کذابه و درندگان» را به تصویرکشیده باشد، البته این امر را می توان به دلیل ترویج این کتاب در عهد شاه تهماسب نیز تصور نمود.

بر اساس این روایت از کشف الغمه، زنى به نام زينب مدّعى بود كه از ذرّيّه حضرت فاطمه (سلام الله علیها) مى باشد. وقتى امام رضا (علیه السلام) اين خبر را شنيد، آن زن را احضار نمود و تكذيبش كرد و فرمود: « اين زن دروغ گو و سفيه است.» زينب در كمال وقاحت به حضرت گفت: «همان طور كه تو اصل و نسب مرا ردّ مى نمائى، من نيز سيادت و نسب تو را تكذيب مى كنم. » امام (علیه السلام) جريان را براى حاکم بازگو نمود و چون زينب كذّابه را نزد حاکم آوردند. حضرت فرمود: « چنانچه او راست مى گويد، او را نزد درّندگان بيندازيد تا حقيقت بر همگان روشن شود؛ چون درّندگان به نسل زهرا (سلام الله علیها) گزندى نمى رسانند. » در این هنگام آن زن امتناع کرد و گفت: « اوّل خودت نزد درّندگان برو، اگر حقّ با تو بود كه سالم بيرون مى آیى. » حضرت رضا (علیه السلام) بدون آن كه سخنى بگويد به سمت « برکه السّباع » حركت نمود تا حقيقت امر ثابت گردد. در حالى که مردم از بالاى برکه نگاه مى کردند امام ایشان وارد برکه شد. پس هنگامى كه حضرت نزديك درندگان رسيد، تمامى آنها متواضعانه روى دم هاى خود نشستند و حضرت يكايك آنها را نوازش نمود و سپس با سلامتى خارج گرديد. آن گاه به حاکم فرمود: « اكنون اين زنِ دروغ گو را نزد آن ها بفرست تا دروغ او براى عموم روشن گردد. » علیرغم التماس زن او را به اجبار وارد آن محلّ كردند. با ورود زينب به داخل آن برکه ، درّندگان از هر طرف حمله كرده و او را دريدند و بدون آن كه خونى بر زمين ريخته شود، نابودش كردند.

ظاهرا این تصویر به دو بخش تقسیم شده زیرا رنگ آمیزی کاربردی در صحنه پایینی متمایل به قرمز است و همچنین نقوش پرچین مانندی که در پایین صحنه بالایی مشاهده می شود احتمالا برای بخش پایینی تصویر بوده است. در صحنه بالایی نگاره چهره امام (علیه السلام) با روبند و هاله ای از نور شعله سان پوشانده شده است. نگارگر برای نمایش سادگی پوشش امام نوع دستار ایشان را مشابه سایرین ترسیم نموده و فقط ادامه دستار حضرت را در اطراف چهره شان رسم کرده و در طراحی نقوش لباس امام رضا (علیه السلام) از شیوه دوره صفوی پیروی کرده است. احتمالا ترسیم حضرت در میان دو ستون به دلیل تاکید بر مقام و جایگاه شخصیت ایشان نسبت به سایر حضار انجام شده است. در مقابل امام (علیه السلام) فردی با پوشش قرمز و عبایی سرمه ای و تاجی بر سر ایستاده است. وجود کمربند طلایی و انگشترهایی در دست او نمایانگر مقام سلطنت است و حرکت دست وی نمایانگر مکالمه اش با حضرت رضا (علیه السلام) می باشد. در این تصویر نیز همچون سایر نگاره های مکتب قزوین شیوه قرینه نگاری مشاهده می شود چنانچه افرادی در دو طرف پشت امام (علیه السلام) و ایستاده اند و برخی با تعجب در حال اشاره به برکه شیران به سمت پایین نگاه می کنند.

نحوه طراحی و معماری سرستون ها نشان از اتفاق ماجرا در قصر حاکم شهر را دارند. ظاهرا نگارگر با رسم ستونی به رنگ قرمز خواسته ارتباط میان دو صحنه بالا و پایین را حفظ کند و یا اینکه برای ایجاد تناسب رنگی یکی از ستون ها قرمز شده است تا هماهنگی لازم در رنگ آمیزی ایجاد شود. در صحنه پایینی زنی با پوشش قرمز در برکه شیرها در حال کمک خواستن از دیگران است که چهارشیر به او حمله کرده اند و در حال دریدن وی می باشند. در این نگاره هنرمند با رسم صحنه دریدن زینب کذابه در پیشزمینه، ضمن تاکید بر عدم تعرض به ساحت اهل بیت (علیهم السلام) خواسته است جایگاه امام (علیه السلام) را فوق دروغیان نشان دهد. اگرچه حاکم شهر در کنار امام ترسیم شده ولی هنرمند خواسته صحنه شکایت از چنین فردی را در دارالحکومه نشان دهد که افراد نبایستی آزادی چنین کارهایی را داشته باشند و احتمالا مقام ولایت با طرح این موضوع در نزد حاکم و اطرافیان وی خواسته جایگاه و شأن اهل بیت رسول (صلی لله علیه و آله) را مجددا گوشزد کند تا عبرت آنها و سایرین گردد.

نگارنده: مرضیه علی پور

پی نوشت:

(1). شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا علیه السلام، 1378، ج ۲: ۱۶۷- ۱۷۰