«شکستن بت‌های کعبه به دست امام علی علیه السلام»، نسخه آثار المظفّر، قرن دهم هجری

اطلاعات کلی

نگاره: «شکستن بت‌های کعبه به دست امام علی علیه السلام»

نسخه : آثارالمظفر

کتابت و تصویرگری : ـــــــ

تاریخ تصویرگری : قرن16م/ 10ق

مکتب : احتمالا قزوین – مشهد

دوره : صفوي

جغرافیا : ایران

شیوه نقاشی : نگارگری _ نسخه خطی

محل نگهداری: موزه چستربيتی

…………………………………….

شرح و توصیف

«آثارالمظفر» نظام‌الدین استرآبادی مثنوی فارسی است که در زمان حکومت شاه‌اسماعیل اول، در دو دهه اول قرن 16م، سروده شده‌است. بخش‌های مقدماتی آن شامل توصیف حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) و نور ایشان و چگونگی انتقال این نور به امامان(علیهم السلام) می‌باشد.(1)

نسخه‌های متعددی از آثارالمظفر در موزه‌های مختلف جهان وجود دارد که 4 نسخه از آن در این مجموعه‌ها وجود دارد: موزه چستربیتی، کتابخانه عمومی سنت‌پترزبورگ، کتابخانه استانبول و کتابخانه رضا در رامپور هند. نسخه آثارالمظفر موجود در موزه چستربیتی دوبلین در 974 هجری‌قمری/ 1567 میلادی کامل شده‌است و احتمالاً نگاره‌های آن متعلق به مکتب قزوین – مشهد هستند. اين نسخه به قطع رحلی (26 * 8/ 17 سانتی متر) و همانند نسخ دوره صفوی از سبک متداخل شعر و نگاره بهره برده‌است و بخش‌هایی از شخصیت‌های نگاره‌‌ها از کادر خارج شده‌اند. عناصر بصری نگاره‌ها دقیقا بازتابی از اشعار موجود آنها می‌باشند که به‌صورت چهارستونی در بالا و پایین تصویر به خط نستعلیق کتابت شده‌اند.

در نگاره «شکستن بت‌های کعبه به دست امام علی علیه السلام» کعبه در مرکز تصویر با کسوه‌ای سیاه‌رنگ که در قسمت فوقانی آن کتیبه‌ای از شهادتین شیعی وجود دارد، ترسیم شده‌است. بر پشت‌بام کعبه حضرت علی(علیه السلام) با عصایی که در دست دارد، بت‌هایی که در آن مکان قراردارند را می‌شکند که اشاره به «حدیث کسرالاصنام» دارد. در کنار خانه خدا، پیامبر(صلی الله علیه و آله) ایستاده‌است و درحال گفتگو با دونفری است که در مقابل ایشان ایستاده‌اند. در مقابل کعبه و بر روی زمین، میان رسول(صلی الله علیه و آله) و آن دو نفر بتی ـ احتمالا بت هبل ـ شکسته و بر روی زمین افتاده‌است و ظاهرا شیطانک سیاه‌رنگی از درون آن خارج‌شده و آن نیز مانند آن دونفر در مقابل پیامبر(صلی الله علیه و آله) ترسیم شده‌است.(احتمالا ترسیم این شیطانک و تقابلش با رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) نشان از نیات غیرالهی افراد مقابل پیامبر(صلی الله علیه و آله) دارد.) برخی معتقدندکه ترسیم این دونفر در مقابل رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در دوره صفویه برای نمایش غاصبین حق جانشینی امام علی(علیه السلام) پس از وفات پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌باشد.(2)

در پشت سر حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) دو نوجوان، احتمالا حسنین(علیهم السلام)، با لباس‌های قرمز و آبی و عمامه‌های قهوه‌ای و سفید، درحالی که تیروکمان و زانوبند دارند، ترسیم شده‌اند. احتمالا نمایش آنها در پشت سر رسول الله(صلی الله علیه و آله) مبیِّن تبعیت آن‌ها از ایشان است.

در این نگاره پیامبر و امیرالمومنین علی(علیهما السلام) هر دو با روبند و هاله شعله‌سان به‌تصویرکشیده شده‌اند، لباس حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) سپیدرنگ و عمامه سبزرنگ می‌باشد که سفیدی جامه ایشان علاوه بر نشان دادن پاکی ایشان، نماد صلح و آشتی در روز فتح مکه می‌باشد، زیرا ایشان «رحمت للعالمین» هستند. در اکثر نگاره‌های مورد بررسی حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) با عمامه سبزرنگ ترسیم شده‌اند که احتمالا علاوه بر نماد سیادت، برای تمایز ایشان از امام علی(علیه السلام) به کار رفته است. جامه سبزرنگ و عمامه قهوه‌ای امیرالمومنین علی(علیه السلام) در این نگاره بر این فرضیه صحّه می‌گذارد.(3)

نگارنده: مرضیه علی‌ پور

پی نوشت:

.1Gruber, Christiane, “Curse signs”, Locating Hell in Islamic Traditions,. Publisher, Berill(2016): Vol.119. pp 297 – 335

2Ibid, p311

(3). ر.ك: علی پور مرضیه و شاقلانی زهرا،  بررسی مقام و جایگاه امام علی(ع) در نگاره‌های نسخه «آثارالمظفر» موجود در موزه چستربیتی، معارف اهل بیت (ع)، پیاپی 1، 1401ش.