اطلاعات کلی
نگاره : نگاره «غدیر خم»
نسخه: آثارالباقیه
کتابت و تصویرگری : ـــــــ
تاریخ تصویرگری : 1697م/ 1075ق
مکتب : اصفهان
دوره : صفوی
جغرافیا : ایران
شیوه نقاشی: نگارگری _ نسخه خطی
محل نگهداری: کتابخانه مدرسه عالی شهید مطهری
……………………………………………………………………..
توصیف و شرح
در این نگاره حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) با قبای قهوهای و کسایی مشکی و علی(علیه السلام) روبروی ایشان با لباسی سرمهای ایستادهاند. هر دو حضرت دارای دستار سفید و هالهای از نور برگرد چهرهشان ترسیم شدهاند و در دست امام علی(علیه السلام) ذوالفقار قرار دارد. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) دست خویش را بر شانه علی(علیه السلام) نهاده و او را به امت اسلامی معرفی میکند. هنرمند بدین طریق انتصاب امیرالمومنین توسط پیامبر اسلام را بهنمایش گذاشتهاست. پشت سر حضرت علی(علیه السلام) کودکی با لباس قرمز و دستاری مشابه علی(علیه السلام) ایستادهاست (1) و هر سه آنها دارای هاله نورانی هستند که نشان از تقدس آنها دارد.. در جانب راست پیامبر(صلی الله علیه و آله) نیز دو نفر با لباسهای زرشکی و آبی ایستادهاند. دستار همه افراد در این نگاره سپید است، ولی حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) کسای سیاهی نیز بر سر دارد. احتمالا نگارگر برای ایجاد تمایز بیشتر و نشان دادن انتخاب الهی علی(علیه السلام) در این روز از نقوش تزیینی در آستین لباس و ذوالفقار آن حضرت استفاده کردهاست. در این نگاره از عناصر بصری جهت بازنمایی فضای محل غدیرخم و خیل جمعیت ـ بهجز قراردادن دست حضرت پیامبر بر شانه علی(علیه السلام)ـ استفاده نشدهاست.
بیگمان این نگاره که در دوره صفوی ترسیم شدهاند، بهنوعی بازنمایی دوباره نگاره «غدیرخم» نسخه آثارالباقیه دوره ایلخانی است، زیرا ترکیببندی و فضاسازی و حتی تعداد پیکرههای ترسیم شده، در هر دو نگاره مشابه یکدیگر هستند. تفاوت اساسی در شیوه اجرایی پیکرهها و چهرههاست. نکته بسیار مهم و قابلتوجه در این نگاره، ترسیم چهره پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و حضرت امیر است. در این نگاره همانند نگاره دوره ایلخانی، هنرمند به ترسیم شمایلها پرداخته با این تفاوت که شیوه اجرا مشابه آثار مکتب اصفهان است. هالههای نورانی نیز برخلاف نگارههای متقدم عصر صفوی، از شکل منتشر و شعلهسان، به شکل دایرهوار و بسته بازگشتهاست. این رجعت به قواعد پیشاصفوی در ترسیم شمایل نشان از تحول و دگرگونی در فضای جامعه نسبت به شمایل مقدسین دارد.
از آنجاییکه هنرمند میتواند در حین اجرای کار بخشهایی از موضوع را بهطور انتخابی در اثر خود بهنمایش بگذارد، شاید نگارگر با ترسیم دست پیامبر(صلی الله علیه و آله) بر شانه علی(علیه السلام) و حضور کودکانی ـ احتمالا حسنّین(علیهما السلام) ـ در پشت سر و کنار آن حضرات، خواسته علاوه بر انتصاب علی (علیه السلام) توسط رسول اسلام، به حدیثی از پیامبر(صلی الله علیه و آله) در غدیرخم نیز اشاره نماید: «خداوند در کتابش شما را به نماز امر فرموده که آن را برایتان بیان داشتم و به زکات و روزه و حج دستور داده که برای شما تبیین کرده و تفسیر نمودم و به ولایت امر کرده و من شما را شاهد میگیرم که ولایت مخصوص این شخص است ـ و حضرت در این حال دست مبارکش را بر علی بن ابیطالب(علیه السلام) گذاشت ـ سپس به دو پسرش بعد از او اختصاص دارد و بعد از آن مخصوص جانشینان از فرزندان آنان است. آنان از قرآن جدا نمیشوند و قرآن از آنان جدا نمیشود تا بر سر حوضم بر من وارد شوند.»
نگارنده: مرضیه علی پور
پی نوشت:
(1). احتمالا امام حسن (علیه السلام)، فرزند امیرالمومنین علی(علیه السلام) هستند به دلیل وجود هاله دور سر و این که به احترام پدر در پشت ایشان ایستادهاند.