«غدیر خم»، نسخه احسن الکبار، قرن دهم هجری

اطلاعات کلی

نگاره : «غدیر خم»

نسخه: احسن‌الکبار

کتابت و تصویرگری :_____

تاریخ تصویرگری :1580م / 988 ه.ق

مکتب : احتمالا قزوین

دوره : صفوی

جغرافیا : ایران

شیوه نقاشی: نگارگری _ نسخه خطی

محل نگهداری: کتابخانه کاخ گلستان

……………………………………………………..

توصیف و شرح

نسخه «احسن‌الکبار فی معرفه الائمه‌الطهار» تالیف ابن عربشاه محمد بن ابی زیدالعلوی ورامینی از علمای شیعه به سال 837ق /1433م است. نسخه احسن‌الکبار نخستین تالیف درباره مناقب امامان شیعه و بیان حالات، کرامات، متبحرات و احتجاجات آن بزرگان با ذکر موالید و وفیات در 78 باب به زبان فارسی تدوین شده‌است. نثر مولف به گونه ای است که با وجود آیات قرآنی و احادیث و اصطلاحات کلامی، از نمونه های روان نثر  دوران خود است. این نسخه به دستور شاه تهماسب اول در قرن 10 ه.ق توسط فخرالدین علی بن حسین زواری تخلیص شده‌است و با افزودن مطالبی بر آن «لوامع الانوار الی معرفه الائمه الاطهار» نامیده شده است. این نسخه با 17 نگاره از رویدادهای مهم زندگی و معجزات پیامبر و ائمه اطهار(علیهم السلام) با تکنیک آبرنگ بر روی کاغذ بخارایی اجرا شده و بدون رقم است و احتمالا در مکتب قزوین تصویرگری شده‌است. قطع این نسخه، رحلی و به ابعاد (5 / 37* 26سامتی متر) می باشد و شامل 378 صفحه و در هر صفحه 24 سطر، به قلم نستعلیق در 988ق/1580م کتابت شده‌است.

در میانه نگاره دو شخصیت اصلی، حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) و علی(علیه السلام) هستند که بر روی منبری از جهاز شتران و مشرف به جمعیت ـ در حالی‌که حضرت محمد(صلی الله علیه و آله)، علی(علیه السلام) را در آغوش گرفته و بلند کرده تا جانشینی امیرالمومنین را اعلام کند ـ نشان داده شده‌اند. در این تصویر حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) و علی(علیه السلام) هر دو به یک شکل، اما با لباس‌های متنوع ترسیم شده‌اند. حضرت علی(علیه السلام) با عبای قرمز و حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) عبای قهوه‌ای و چهره هر دو با روبند سفید و هاله‌ای شعله‌سان پوشانده شده‌اند. دستارهای ایشان سفید و به دور کلاه‌های قرمز ـ که ویژگی کلاه قزلباش در عهد صفوی است ـ ترسیم شده‌اند. دستارسفید یا تاج اسلام که نشانه اعتبار معنوی و روحانی بوده‌است.

در اطراف منبر حجاج با لباس‌های رنگارنگ به‌صورت دایره‌وار ایستاده‌اند و عده‌ای نیز با پوشش متفاوت از سایر حاضرین در پشت تپه‌ها و اطراف ـ که احتمالا نشان‌دهنده قبایل مختلف حاضر در حج می‌باشد ـ در حال مشاهده این واقعه هستند. در این تصویر نیز مانند سایر نگاره‌های «غدیرخم»، بزرگان در مقابل جایگاه قرار گرفته‌اند و احتمالا برخی از آنها نیز مخالف این امر هستند که از حالت چهره‌شان مشخص است (هنرمند برای نمایش شدت عبادت آنها از تسبیح و برای نشان‌دادن کهولت سن‌شان از عصا استفاده کرده‌است.) در این میان پیرمردی ـ به‌دلیل عصای در دست و حالت گره دستارش ـ از سایرین جدا شده و به سمت رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) آمده ـ احتمالا در حال سوال از ایشان می‌باشد. شاید هدف نگارگر از ترسیم کودکی در پشت کوه که از دور منظره را می نگرد این می‌باشد که پیرمردان حاضر در آن ماجرا که اکثرا جلوتر از همه ـ نزدیک‌تر به مراسم غدیرخم بودند ـ وظیفه رساندن این پیغام الهی را به نسل‌های بعدی دارند و یا این‌که وجود کودکی در این صحنه، به حضور تمام سنّین مختلف در میان کاروان‌های حجاج اشاره دارد. همچنین حالت کوه‌ها، بوته‌های گل و نوع درختان نشان‌دهنده محل غدیرخم می‌باشند.

ترسیم فردی که از جمع حاضر جدا شده و جلو آمده تا از رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) سوال نماید، احتمالا وی نعمان بن حرث فهری می‌باشد که مخالف اعلام جانشینی علی(علیه السلام) توسط پروردگار است و نگارگر با نمایش این صحنه خواسته به گفتگوی او با پیامبر(صلی الله علیه و آله) درباره اعلام جانشینی علی(علیه السلام) و معجزه‌ای که برای حارث در روز بیستم ذی‌الحجه اتفاق افتاده، اشاره نماید.

نگارنده: مرضیه علی پور