اطلاعات کلی
نگاره : «غدیر خم»
نسخه: فالنامه
کتابت و تصویرگری : ـــــــ
تاریخ تصویرگری : 1590 – 1580م/ 968 – 958ق
مکتب : ـــــ
دوره : صفوی
جغرافیا : ایران
طبقه بندی : نسخه خطی
محل نگهداری: کتابخانه ایالتی ساکسون درسدن E.445
………………………………………………………………
توصیف و شرح
این نگاره شاید بهلحاظ بیان نمادین تصویری، عجیبترین نگاره با موضوع غدیر باشد. در نگاه اول آنچه بیش از همه در این نگاره جلوهگری میکند جایگاهی است که پیامبر(صلی الله علیه و آله) با دو سر بر آن نشسته است. هر دو سر دارای عمامه صفوی با کلاههای سبز و قرمز هستند و هالههایی شعلهسان بر گرد هر یک از چهرهها نمایش داده شدهاست. چون در نگاره معراج نسخه فالنامه تهماسبی نیز، احتمالا سر سمت چپ سر پیامبر(صلی الله علیه و آله) است و سر سمت راست، سر امام علی(علیه السلام) را بهنمایش گذاشتهاست، چون در نگاره معراج همین نسخه نیز، کلاه حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) قرمزرنگ است. ظاهرا پیامبر(صلی الله علیه و آله) در حال اعلام فرمان الهی به حجاجی هستند که در حجهالوداع با ایشان بودهاند. عظمت این پیام موجب شده که عدهای از افراد که در مقابل جایگاه ایستادهاند و به استماع سخنان پیامبر(صلی الله علیه و آله) مشغولند، متعجب شده و برخی از آنها به سمت جایگاه اشاره نمایند.
احتمالا هنرمند طبق احادیثی که علی(علیه السلام) در آنها جان پیامبر معرفی شدهاست ـ قصد داشته بدین طریق این موضوع را نشان دهد و یا برای اینکه جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) را توسط علی(علیه السلام) بهتصویر بکشد که به امر الهی تمام وظایف حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) ـ به جز نبّوت ـ پس از ایشان بر عهده وی نهاده شدهاست، از این روش تصویرگری استفاده کردهاست.
برای معرفی مکان اعلام خبر جانشینی علی(علیه السلام) توسط پروردگار در پیشزمینه نگاره برکه غدیر ترسیم شدهاست که درختی شکوفا در کنارش وجود دارد و در دو طرف این برکه نیز بوتههای گل دیده میشود. در دو طرف درختچه شکوفا دو گروه نشستهاند. گروه سمت راست دونفری هستند که در جانب حضرت رسول و علی(علیهما السلام) قراردارند که احتمال دارد، نشان از پیروی آنها از فرمان پروردگار و رسولش دارد، زیرا دست به سینه در حال اطاعت امر هستند و در سمت چپ که سه نفر که روبروی آنها نشستهاند، احتمالا از مخالفین این خبر هستند که در حال بحث و گفتگو درباره این امر الهی هستند. استفاده از قاعده پرسپکتیو مقامی در این نگارهها نیز، بیانگر اهمیت مقام و مرتبه شخصیتهای اصلی نسبت به سایرین است. در حالات پرسشگرانه شخصیتهای موجود در اثر، ظاهرا نگارگر خواستهاست، مخالفت برخی از حضار غدیرخم با فرمان الهی ـ در آیندهای نه چندان دور ـ را نیز بهنمایش بگذارد که آنها را در مقابل رسولالله(صلی الله علیه و آله) نشان دادهاست. همچنانکه فردی که از پشت صخرهها در حال تماشای ماجرا است در جانب آنها قراردارد. احتمالا این فرد نعمان بن حرث فهری است که سنگ بر سرش نازل شدهاست و این اهم موضوعی است که در این نگاره جلب توجه می نماید، ترسیم گوشهای از معجزه بزرگ درباره یکی از منکرین مراسم غدیرخم میباشد. در این تصویر نزول دو عذاب الهی همزمان بهنمایش درآمدهاست؛ یکی لحظهای که سنگ بر سر حارث فهری سقوط کرده و سپس ابر سیاهی که ظاهر شده و رعد و برقی زده و صاعقهای پدید آورده که بر بدن حارث خورده و او را سوزاندهاست.
نگارنده: مرضیه علی پور