اطلاعات کلی
نگاره : «فتح خیبر»
نسخه : فالنامه تهماسبی
کتابت و تصویرگری : ـــــــ
تاریخ تصویرگری : 1560م/938 ق
مکتب : قزوین
دوره : صفوی
جغرافیا : ایران
شیوه نقاشی: نگارگری _ نسخه خطی
محل نگهداری: کتابخانه چستربیتی دوبلین
……………………………………………………….
توصیف و شرح
این نسخه به دستور شاهتهماسب اول در قرن 10 ه.ق تالیف شدهاست. در واقع این نسخه ترکیبی از نگارهها و متون است که روبروی یکدیگر قرارگرفتهاند و متون آن به شرح و پیشگویی تصاویر مربوطه میپردازد. فالنامه تهماسبی با توجه به مضامین شیعی و در مکتب قزوین نگارگری شدهاست. به دلیل اوراقشدن صفحات این فالنامه و پراکندگی صفحات آن در مجموعههای مختلف، به نام «فالنامه پراکنده» نیز مشهور است. این نسخه دارای ابعاد بزرگی میباشد و ابعاد اغلب نگاره های آن حدود (44 * 59 سانتیمتر) است. متن فالنامه تهماسبی به خط نستعلیق و به دست خوشنویس معروف قزوینی «مالک دیلمی» نگارش شدهاست. فالنامه تهماسبی موجود دارای 29 نگاره است، اما با بررسی فالنامههای تقلیدی از این نسخه میتوان دریافت نگارههای دیگری نیز در نسخه موجود بودهاند که به هر دلیل اکنون در دسترس نیستند. احتمالا نگارگری برخی از تصاویر آن را آقا میرک و عبدالعزیز برعهده داشتهاند. از آنجاییکه این نسخه از جمله شاهکارهای نفیس پیرامون هنر شیعی است که بخشی از درونمایه آن را باورهای شیعه تشکیل دادهاست و روند شکلگیری آن بر اساس داستانهایی از معجزات قرآن و کرامات ائمهاطهار(علیهم السلام) میباشد، لذا نگارگران صفوی در مصورسازی روایات تشیّع توجه بیشتری مبذول نمودهاند.
این نگاره صحنه معجزهآسا و عمل فوقانسانی علی(علیه السلام) را در حال از جای کندن درب خیبر را نشان میدهد. پیامبر(صلی الله علیه و آله)با روبند و هالهای شعلهسان گرداگرد چهره مبارکشان در سمت راست نگاره نظارهگر دلیری و شجاعت علمدار لشکر خویش سوار بر اسب میباشد. فردی نیز در مقابل پیامبر(صلی الله علیه و آله)و در کنار قلعه خیبر ایستاده و رو به رسول(صلی الله علیه و آله) در حال صحبت است، احتمالا وی کسی میباشد که خبر فتح خیبر توسط امیر(علیه السلام) را به پیامبر(صلی الله علیه و آله) دادهاست. تقریبا در مرکز تصویر حضرت علی(علیه السلام) بر بالای دستان ملکی ـ احتمالا جبرئیل ـ ایستاده و درب خیبر را از جا کندهاست و عدهای از خیبریان در حالیکه شمشیر به دست دارند و متعجب از این عمل حضرت علی(علیه السلام) هستند با یکدیگر در حال گفتگو میباشند. ترسیم فرشتهای در این نگاره نمایانگر امداد غیبی به علی(علیه السلام) و حضور جبرئیل در کنار حضرت علی(علیه السلام) میباشد. بر اساس روایتی، در آن روز پیامبر(صلی الله علیه و آله) به علی(علیه السلام) فرمود: «پرچم را بگیر و برو که جبرئیل به همراه توست.»(1) همچنین نمایش حضرت علی(علیه السلام) که با یکدست درب خیبر را بلند کرده، نشانگر قدرت ایشان و عنایات الهی است و هنرمند بدینوسیله خواسته سبکی درب را به اندازه یک سپر در دستان حضرت علی(علیه السلام) نشان دهد. چنانچه امیرالمؤمنین در ضمن نامه خود به سهلبنحنیف نوشت: «من در خیبر را نکندم و چهل ذراع به عقب نینداختم به توانایی جسمی و نیروی غذایی، بلکه از قدرت ملکوتی و جان خدا پروردهای کمک گرفتم من نسبت به احمد پرتوی هستم، به خدا اگر همه عرب برای نبرد با من همدست شوند از آنها نگریزم …. ».(2)
در نگاره حاضر، تمهیدات نمادین مختلفی بهکاررفتهاست. از مهمترین و مفهومیترین آنها در این نگاره، بیرق جنگ میباشد که در دست فردی است که در کنار اسب حضرت علی(علیه السلام) در گوشه پایین و سمت راست تصویر و در جلوترین نما، ایستادهاست. بر اساس «حدیث رایت» حضرت که علمدار این جنگ هستند احتمالا در حین حمله به سمت دژ خیبر، بیرق را به دست یکی از سربازان دادهاست. حضرت امیر(علیه السلام) نیز همچون پیامبر(صلی الله علیه و آله) دارای هاله شعلهسان، روبند و عمامه، لباس با نقش و رنگ مشابه و حتی پیکر یک اندازه هستند. بهنظر مهدیزاده، تصویرسازی یکسان و یک شکل پیامبر و علی(علیهما السلام) نشان از مقام و منزلت برابر دو شخصیت سخن دارد.(3) حضور فرشتهای در زیر پاهای حضرت علی(علیه السلام)، بر شخصیت ایشان و عمل متهورانهشان در جریان فتح خیبر، قداستی دوچندان میبخشد و بهعنوان یک نماد تصویری منحصرا شیعی از اهمیت زیادی برخوردار است.
این نگاره کاملاً متاثر از متون شیعی است، زیرا به دور از واقعنگاری محض، به بیان نمادین کرامت و معجزهگون بودن فتح خیبر و تقدیس امیرالمومنین(علیه السلام) میپردازد که با نگارههای پیشین با موضوع فتح خیبر، بسیار متفاوت است، زیرا در هیچ یک از آنها تا این اندازه بر جایگاه آسمانی حضرت علی(علیه السلام) و جایگاهش در نظر پیامبر(صلی الله علیه و آله) تاکید نشدهاست.
نگارنده: مرضیه علی پور
پی نوشت:
(1). شیخ مفید، محمدبن علی، ارشاد: سیره ائمه اطهار(ع). ترجمه سیدحسن موسوی مجاب. تهران: سرور، 1388ش.
(2). شیخصدوق، محمدبن علی، امالیالصدوق. محمدباقر کمرهای. تهران: اسلامیه، 1374 ق.
(3). مهدیزاده، علیرضا، نقش اندیشه شیعه در پیدایی فالنامهتهماسبی. رساله دکتری دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران،1392ش.