اطلاعات کلی
نگاره : «مباهله»
نسخه: آثارالباقیه
کتابت و تصویرگری : ـــــــ
تاریخ تصویرگری : 1697م/ 1075ق
مکتب : اصفهان
دوره : صفوی
جغرافیا : ایران
شیوه نقاشی: نگارگری _ نسخه خطی
محل نگهداری: کتابخانه مدرسه عالی شهید مطهری
…………………………………………………..
توصیف و شرح
نسخه «آثارالباقیه عن القرون الخالیه» موجود در کتابخانه مدرسه عالی شهید مطهری، به قطع وزیری (25* 5/ 16 سانتیمتر) و مشتمل بر 364 صفحه میباشد که در سال1697م/ 1075 ه.ق به خط عربی و به قلم نستعلیق کتابت شدهاست. این نسخه بهنوعی بازنمایی مجدد نسخه آثارالباقیه دوره ایلخانی موجود در کتابخانه ادینبورگ است و دارای 25 نگاره میباشد که 6 نگاره آن به زندگی پیامبر اکرم اختصاص یافتهاست. در زمان صفویان نسخهبرداری و مصورسازی نسخ متعددی همچون «آثارالباقیه» رواج یافت. البته تفاوتهایی در فضاسازی، شخصیتپردازی و رنگآمیزی بین هر دو نسخه دوره ایلخانی و صفوی دیده میشود.
مضمون این نگاره بیانگر «واقعه مباهله» است که بر اساس آیات قرآنی و مستندات تاریخی صدر اسلام میان اهلبیت پیامبر اسلام و مسیحیان نجران روی دادهاست. در این نگاره حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) با قبای آبی و عبای قهوهای مایل به زرشکی و حضرت علی(علیه السلام) در کنار ایشان با لباسی سبزرنگ ایستادهاست. هر دو آنها دارای دستار سفید هستند و چهرههاشان را هالهای از نور فراگرفتهاست و در دست چپ علی(علیه السلام) ذوالفقار قراردارد. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) در حالیکه دست راستاش را به طرف سینه برده در حال گفتگو با مسیحیان نجران است، زیرا یکی از آنها نیز دستش را بالا برده و احتمالا با حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) در حال مباحثه است که سرانجام به مصالحه می انجامد. در پشت سر پیامبر(صلی الله علیه و آله)، حضرت فاطمه(سلام الله علیها) با چادر نارنجی و روبند سفید بر چهره ایستادهاست و جلوی حضرت علی(علیه السلام)، کودکی با لباس قرمز و دستاری سفید ایستادهاست و کودکی که احتمالا امام حسن(علیه السلام) است، نیز روبروی امام حسین(علیه السلام) ایستاده و صورتش رو به بالا و در حال شنیدن گفتگوهای پیامبر(صلی الله علیه و آله) با مسیحیان ترسیم شدهاست و هر پنجتن دارای هاله نورانی هستند. نکته حائز اهمیت ایناست که نوع دستار حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) و جانشینان ایشان به طریق خاصی بسته شده، ولی روش بستن دستار مسیحیان متفاوت از ایشان بهنمایش درآمدهاست.
با وجود یکسانی شکل لباس و دستار همه افراد در این نگاره، تفاوتی جزئی در سرپوش حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) دیده میشود و آن هم کسایی است که بر سر دارند، احتمالا نگارگر برای ایجاد تمایز بیشتر و نشاندادن سیادت و یادآوری «حدیث کساء» ـ و نزول «آیه تطهیر» درباره اهلبیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) ـ از این روش استفاده کردهاست. در این نگاره از عناصربصری جهت بازنمایی محل مباهله که به اعتقاد برخی در نقطهاى خارج از شهر مدینه و در دامن صحرا و کنار کوه مباهله بودهاست، استفاده شدهاست. زمینه نگاره پوشیده از سبزه و بوتههایی بر روی کوه سفیدرنگ مباهله ترسیم گشته که میتواند گواهی بر نوع منطقه این ماجرا باشد.(از آنجاییکه نسخه آثارالباقیه موجود در کتابخانه مدرسه عالی شهید مطهری در دوره صفویه دوباره نسخهبرداری شدهاست، نگارههای آن نیز با توجه به عناصر بصری در شیوه نگارگری دوره صفویه و مطابق سنت نگارگری مکتب اصفهان بازنمایی مجدد گشتهاست.)
نگاره حاضر بهنوعی بازنمایی مجدد نگاره روز مباهله در نسخه آثارالباقیه دوره ایلخانی موجود در کتابخانه ادینبورگ است. البته تفاوتهایی در فضاسازی، شخصیتپردازی و رنگآمیزی بین هر دو نگاره دیده میشود. بهنظر میرسد نگاره دوره ایلخانی با توجه بیشتری به نمادهای رنگی طراحی شدهاست. در نگاره مکتب اصفهان، رویکرد مهم هنرمندان ترسیم شمایل اولیا است. در این اثر، حتی بخشی از چهره حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) نیز ترسیم شدهاست، در صورتیکه در آثاری مانند فالنامه تهماسبی یا احسنالکبار، پیکر ایشان، تنها به شکل نوری شعلهسان ترسیم میشدهاست.
نگارنده: مرضیه علی پور