«معراج»، نسخه فالنامه تهماسبی، قرن دهم هجری

اطلاعات کلی

نگاره : «معراج»

نسخه : فالنامه تهماسبی

کتابت و تصویرگری : ـــــــ

تاریخ تصویرگری : 1570م/948 ق

مکتب : قزوین

دوره : صفوی

جغرافیا : ایران

شیوه نقاشی: نگارگری _ نسخه خطی

محل نگهداری: مجموعه وور لندن

…………………………………………………….

توصیف و شرح

این نسخه به دستور شاه‌تهماسب اول در قرن 10 ه.ق تالیف شده‌است. در واقع این نسخه ترکیبی از نگاره‌ها و متون است که روبروی یکدیگر قرارگرفته‌اند و متون آن به شرح و پیشگویی تصاویر مربوطه می‌پردازد. فالنامه تهماسبی با توجه به مضامین شیعی و در مکتب قزوین نگارگری شده‌است. به‌ دلیل اوراق‌شدن صفحات این فالنامه و پراکندگی صفحات آن در مجموعه‌های مختلف، به نام «فالنامه پراکنده» نیز مشهور است. این نسخه دارای ابعاد بزرگی می‌باشد و ابعاد اغلب نگاره های آن حدود (44 * 59 سانتی‌متر) است. متن فالنامه تهماسبی به خط نستعلیق و به دست خوشنویس معروف قزوینی «مالک دیلمی» نگارش شده‌است. فالنامه تهماسبی موجود دارای 29 نگاره است، اما با بررسی فالنامه‌های تقلیدی از این نسخه می‌توان دریافت نگاره‌های دیگری نیز در نسخه موجود بوده‌اند که به هر دلیل اکنون در دسترس نیستند. احتمالا نگارگری برخی از تصاویر آن را آقا میرک و عبدالعزیز برعهده داشته‌اند. از آنجایی‌که این نسخه از جمله شاهکارهای نفیس پیرامون هنر شیعی است که بخشی از درون‌مایه آن را باورهای شیعه تشکیل داده‌است و روند شکل‌گیری آن بر اساس داستان‌هایی از معجزات قرآن و کرامات ائمه‌اطهار(علیهم السلام) می‌باشد، لذا نگارگران صفوی در مصورسازی روایات تشیّع توجه بیشتری مبذول نموده‌اند.

در این نگاره، حضرت محمد(صلی الله علی و آله) در حالی‌که چهره مبارک‌شان با روبندی پوشیده شده و هاله‌ای شعله‌سان بر گرد چهره‌شان هست سوار بر براق در میان فرشتگانی که دایره‌وار اطراف ایشان را فراگرفته‌اند، با راهنمایی جبرئیل در آسمان‌ها در حال عروج است. در این نگاره، براق دارای سر انسانی با تاج صفوی می‌باشد و حدفاصل سر انسانی و بدن حیوانی براق، طوقی بر گردن نمایش داده شده‌ است. اندام براق ستبر، قوی و چالاک و باوقار به‌نظر می ‎رسد و رنگ روشن، رهاشدن دم براق در فضا و سر انسانی همگی القای سبک سیری و پرواز می‌کند. در این نگاره براق سیری رو به جلو و بالا دارد که نشانی از قرب حق و رشد معنوی است. نشانه نمادین مهم از همان ابتدا در ترکیب‌بندی اثر، خودنمایی می‌کند. ترکیب‌بندی پویا و دایره‌وار که متمرکز بر شخصیت اصلی، یعنی پیامبر اکرم(صلی الله علی و آله) است، از سویی بر اهمیت مقام ایشان تاکید نموده و از دیگر سو با توجه به معانی نمادین گسترده دایره، که هم‌زمان نماد وحدت، عالم برین و زمان و گردش و دور مداوم است، اشاره به کیفیت معراج دارد. رنگ نمادین لباس پیامبر(صلی الله علی و آله) در کنار هاله نور منتشر و روبند قداست بر چهره و دستار دوازده‌ ترک، جملگی از نمادهای مشترک و مکرر شیعی در نگاره‌های مذهبی محسوب می‌شوند. وجوه نمادین دیگر، در آوردن هدایا توسط فرشتگان در فضای مقدس، نمایانده شده‌ است که، تاکیدی بر منزلت و فخر ایشان نسبت به همه موجودات است. فرشتگانی که مجمر‌های نور در طرفین پیامبر(صلی الله علی و آله) گرفته‌اند، بدرستی معلوم نیست آیا از وجود ایشان نور برمی‌گیرند یا نور در فضا می‌افشانند؟ اما نمادین‌ترین عامل در نگاره، حضور شیر در آسمان و حالت تقدیم انگشتری از سوی پیامبر(صلی الله علی و آله) به اوست. شیر در این نگاره، نمایش وجهی نمادین از حضرت علی(علیه السلام) است که نگین امامت و ولایت را از ایشان هدیه می‌گیرد.

نگارنده: مرضیه علی پور