«مُباهله»، نسخه آثارالباقیه عن ‌القرون‌ الخالیه، اوائل قرن هشتم هجری

اطلاعات کلی

نگاره : «مباهله»

نسخه : آثارالباقیه عن القرون الخالیه

کتابت و تصویرگری : کتابت ابن شهیرالکتبی و تصویرگر نامشخص.

تاریخ تصویرگری : 1329م /  707 ق

مکتب : تبریز اول

دوره : ایلخانی

جغرافیا : ایران

شیوه نقاشی : نگارگری_ نسخه خطی

محل نگهداری: کتابخانه اِدینبورگ

………………………………………………………………………….

توصیف و شرح

«آثارالباقیه عن‌القرون‌الخالیه» تالیف ابوریحان بیرونی، دانشمند ایرانی به سال۳۹۱ق است. این نسخه مربوط به تاریخ و نجوم است و تصاویر آن ارتباط زیادی با مطالب تاریخ‌شناسی آن ندارد و جزو اولین نسخی است که نگاره‌هایی از رسول‌الله در آن دیده می‌شود. نسخۀ اصلی سال707ق تحت‌حمایت اُلجایتو و به دستور رشیدالدین در رَبع رشیدی تبریز تنظیم شده‌‌‌‌‌است. از «آثارالباقیه عن ‌القرون‌ الخالیه» نسخه‌های متعددی در کتابخانه‌های ایران و کشورهای دیگر جهان وجود دارد. نسخۀ موجود در کتابخانه اِدینبورگ، به قطع رحلی (با ابعاد 5/ 13 * 30 سانتی‌متر) و مشتمل بر 178 صفحه و هر صفحه 21 سطر است که به‌خط عربی و به قلم نستعلیق توسط ابن شهیرالکتبی کتابت شده‌است. این نسخه دارای 25 مجلس نگارگری است که فقط 6 نگاره آن به زندگانی پیامبر پرداخته‌است.

این نگاره موضوع «مباهله» که میان اهل‌بیت پیامبر و مسیحیان نَجران رخ داده‌است را بر اساس آیات قرآنی و مستندات تاریخی صدر اسلام به‌نمایش گذاشته‌است. در نگاره «مباهله»، حضرت رسول دارای لباس و دستاری سپید و عبایی سبزرنگ است و سفیدی لباس ایشان نشان پاکی است. پیامبر اکرم درحالی‌که دست راست‌اش را به طرف سینه برده، مشغول گفت‌وگو با مسیحیان نجران است؛ زیرا یکی از آنها نیز دستش را بالا برده و احتمالا با حضرت رسول در حال مصالحه است. حضرت علی نیز دارای پوشش سرمه‌ای و دستار سفیدی بر سر است و دنبالۀ دستارش روی شانه‌اش قرار گرفته و در دستش ذوالفقار را نگه داشته‌‌‌است. پشت سر حضرت رسول بانویی با پوشش و روبند نارنجی ایستاده‌است که بنا بر روایات مباهله حضرت زهرا است. (این تصویر از جمله اولین نگاره‌هایی است که زنان را با حجاب کامل نشان داده‌است.) جلوی حضرت علی، کودکی با لباس صورتی و دستاری سفید ایستاده‌ و کودکی که احتمالا امام حسن است نیز روبه‌روی امام حسین ایستاده و صورتش رو به بالا و در حال شنیدن گفت‌وگوهای پیامبر با مسیحیان ترسیم شده‌است. در این تصویر، تمام افراد دارای هاله نورانی هستند.(این موضوع متاثر از نگارگری این دوره است که هاله را برای چهره همه اَعم از مقدس و غیرمقدس رسم می‌کرده‌اند)؛ اما بر گرد چهره رسول‌الله علاوه بر دستار و هاله‌ای نورانی، عبای سبزرنگی نیز ترسیم شده‌است. احتمالا نگارگر بدین طریق خواسته بر برتری و سیادت رسول‌اکرم بر امت اسلامی و مقام شامخ‌شان تاکید کند و به احتمال زیاد انتخاب رنگ سبز برای ایشان می‌تواند مبین عصمت پیامبر نیز باشد. همچنین می‌تواند اشاره‌ای بر «حدیث کساء» و نزول «آیۀ تطهیر» دربارۀ اهل‌بیت پیامبر داشته باشد. زمینۀ نگاره پوشیده از سبزه و بوته‌هایی روی کوه سفیدرنگ «مباهله» ترسیم شده که می‌تواند گواهی بر نوع منطقۀ این ماجرا باشد. آسمان آبی‌تیره با ابرهای حلقوی طلایی بر بالای سر آل‌کساء سایه افکنده‌است. احتمالا وجود این ابرها نشان رحمت الهی است که با وجود اهل‌بیت پیامبر ظاهر شده‌اند. «مباهله» علاوه براینکه موجب اثبات حقانیت اسلام برسایرادیان الهی است، به بیان فضایل حضرت علی(علیه السلام) و اهل بیت(علیهم السلام)می پردازد.

نگارنده: مرضیه علی پور