«نبرد امام علی(علیه السلام) با خوارج در نهروان»، نسخه حبیب‌السیر، قرن یازدهم هجری

اطلاعات کلی

نگاره : «نبرد امام علی(علیه السلام) با خوارج در نهروان»

نسخه: حبیب‌السیر

کتابت و تصویرگری : ـــــــ

تاریخ تصویرگری : قرن17م / 11ق

مکتب : اصفهان

دوره : صفوی

جغرافیا : ایران

شیوه نقاشی : نگارگری _ نسخه خطی

محل نگهداری: کتابخانه کاخ گلستان

…………………………………………………..

توصیف و شرح

در این نگاره، امام علی(علیه السلام) با روبندی سپید و هاله شعله‌سان بر گرد چهره مبارک‌شان، جامه قرمزرنگ و قبایی سرمه‌ای که نقوش طلایی دارد، ترسیم شده‌اند. نشانه‌های مختلف نمادین، از همان ابتدا در ترسیم پیکر حضرت علی(علیه السلام)، از جمله ترسیم هاله نور، روبند سفید بر چهره، ترکیب نمادین دو رنگ سرخ و لاجوردی در جامه به‌عنوان نماد عشق الهی در باطن و جلال و هیبت الهی که در معرکه جنگ آشكار شده، جایگاه ایشان در تصویر و ابعاد بزرگ‌تر ایشان و یارانشان نسبت به اصحاب دشمن، دیده می‌شود.  ایشان سوار بر اسب و در حال مبارزه با دشمنان هستند و با ذوالفقار یکی از آنها را به دو نیم کرده‌اند. در پشت سر حضرت علی(علیه السلام)، علم‌دار سپاه سوار بر اسب سیاه و پرچم طلایی که توغی مشابه توغ‌های دوره صفویه به‌نمایش درآمده‌است. در سمت چپ امام علی(علیه السلام) و در قسمت پیش‌زمینه نگاره سپاهیان حضرت ترسیم شده‌اند و در مقابل ایشان سپاه دشمن قرار دارد، به‌جز دو نفر که از سپاه دشمن که در پیش‌زمینه ترسیم شده‌اند و بقیه در حال فرار هستند. در حین فرار تیراندازی می‌نمایند.

صحنه مبارزه در پای کوهی ترسیم شده‌است که افرادی نیز از پشت آن نظاره‌گر این نبرد هستند. در پشت کوه و در جانب سپاهیان اسلام چهار نفر با عمامه سپید و جامه‌های رنگین در حال نظاره هستند و در سمت لشکر دشمن دو نفر ترسیم شده‌است که یکی در حال نقاره‌زدن و دیگری در حال کرنازدن می‌باشند.

نکته جالب توجه این‌است که سپاهیان امام علی(علیه السلام) همه با لباس‌های معمولی و عمامه سپیدی ـ که در دوره صفویه مرسوم بود ـ به‌نمایش درآمده‌اند(هم‌چون سپاهیان شاه اسماعیل که بدون زره و کلاهخود در مقابل مرید خود به مبارزه با دشمن می‌شتافتند)، ولیکن سپاهیان دشمن کلاهخود و سپر دارند و اسب‌های‌شان نیز دارای زین و برگ است. چنان که در باب قزلباشان  تحت فرمان شاه اسماعیل صفوی چنین منعکس شده است که «این شاه را به‌خصوص سپاهیانش می‌پرستند و بسیاری از آنان، بی‌جوشن و زره می‌جنگند. از مردن در راه سرور خود خرسندند … دیگران او را پیغمبر می‌دانند، اما همین قدر مسلم است که همه معتقدند که او نخواهد مرد.».(1)

زمین میدان کارزار قرمزرنگ و آسمان آن آبی لاجوردی و پوشیده از ابرهای کوچک طلایی است، که هر دو رنگ، کاملا بیانی نمادین متناسب با میدان کارزار دارد. دو ابر بزرگ طلایی رنگ با قلم‌گیری سپیدرنگ نیز بر فراز سر امام(علیه السلام) و سپاه ایشان ترسیم شده‌است که می‌تواند وجهی نمادین به نشانه غلبه سپاه حق بر دشمنان باشد. در پیش زمینه، نهر آبی مشاهده می‌گردد، احتمالا هنرمند به‌دلیل این‌که این نبرد در منطقه نهروان که مرکز آبیاری بزرگ عراق بود، آن را ترسیم کرده‌است.

نگارنده: مرضیه علی پور

پی نوشت:

(1). باربارو و دیگران، سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، ترجمه منوچهر امیری، تهران: خوارزمی، 1381ش، ص 344.